जनता टेलिभिजनको सपना, संघर्ष र पीडा : डा. विजय पौडेललाई अन्तिम सलाम

काठमाडौं  असाेज २६ गते । जनता टेलिभिजनका संस्थापक अध्यक्ष डा. विजय पौडेलको निधनसँगै जनताको लगानीबाट सञ्चारमाध्यम स्थापना गर्ने एउटा महत्त्वाकांक्षी सपना र त्यससँग जोडिएका संघर्ष, आर्थिक संकट तथा राजनीतिक उतारचढावका अनेक प्रसंग फेरि चर्चामा आएका छन्।

डा. पौडेलसँग नजिक रहेर काम गरेका एक पत्रकारले सार्वजनिक गरेको संस्मरणमा जनता टेलिभिजन स्थापना गर्दाको उत्साहदेखि संस्था आर्थिक संकटमा फस्दै गएको अवस्था र त्यसले संस्थापक तथा लगानीकर्तामाथि पारेको असरलाई स्मरण गरिएको छ। उक्त संस्मरणमा उल्लेख गरिएका विवरणले नेपाली सञ्चार क्षेत्रमा लगानी, व्यवस्थापन र राजनीतिक प्रभावबीचको सम्बन्धबारे पनि प्रश्न उठाएका छन्।

टेलिभिजनमा देखिने रहरदेखि जनताको सञ्चारमाध्यम बनाउने सपनासम्म

संस्मरणका लेखकले एभिन्युज टेलिभिजनमा कार्यक्रम प्रस्तोता बन्ने चाहना राखेको समय सम्झँदै डा. पौडेलसँग जोडिएको आफ्नो यात्रा उल्लेख गरेका छन्। जिल्ला संवाददाताबाट समाचार कक्ष हुँदै प्रस्तोता र निर्माता बन्ने सपना बोकेका लेखकलाई डा. पौडेलले जनता टेलिभिजनमा आबद्ध हुन आग्रह गरेका थिए।

त्यतिबेला जनता टेलिभिजनलाई टेलिभिजनमा सीमित नराखी अनलाइन, रेडियो र दैनिक पत्रिकासम्म विस्तार गर्ने योजना अघि सारिएको थियो। पाँच वर्षभित्र संस्थालाई सार्वजनिक शेयरमा लैजाने र पत्रकारले आर्थिक रूपमा सम्मानजनक जीवन बिताउन सक्ने अवस्था सिर्जना गर्ने डा. पौडेलको सोच रहेको संस्मरणमा उल्लेख छ।

रुसमा जनताले सहज रूपमा अखबार पाउने व्यवस्थाको उदाहरण दिँदै नेपालमा पनि जनता टेलिभिजनसँग सम्बन्धित प्रकाशन निःशुल्क वितरण गर्ने अवधारणा रहेको लेखकले बताएका छन्। सञ्चारमाध्यमलाई व्यापारिक संस्थाका रूपमा मात्र नभई आम नागरिकसँग जोडिएको साझा संस्था बनाउने सपना यस योजनामा देखिएको थियो।

जनताको शेयरबाट सञ्चार संस्था बनाउने प्रयास

जनता टेलिभिजनको अवधारणा जनताको लगानीमा सञ्चारमाध्यम स्थापना गर्ने सोचमा आधारित थियो। संस्मरणअनुसार संस्थामा १ हजार २०४ जनाले एक लाखदेखि ५० लाख रुपैयाँसम्म लगानी गरेका थिए। विभिन्न राजनीतिक नेता तथा अन्य व्यक्तिहरूले पनि संस्थालाई अघि बढाउन सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका थिए।

तर, प्रतिबद्धताअनुसार रकम जुट्न नसकेको र संकलित रकम खर्च हुँदै गएको लेखकको भनाइ छ। टेलिभिजन सञ्चालनका क्रममा स्टुडियो निर्माण, उपकरण खरिद, डिजाइन तथा व्यवस्थापनलगायत क्षेत्रमा भएको खर्चबारे पनि उनले प्रश्न उठाएका छन्।

संस्मरणमा विभिन्न समयमा व्यवस्थापन परिवर्तन भएको, नयाँ संरचना थपिँदै गएको र खर्च नियन्त्रणमा पर्याप्त ध्यान नदिइएको आरोप लगाइएको छ। संस्थालाई दीर्घकालीन रूपमा टिकाउन आवश्यक आर्थिक अनुशासन र व्यावसायिक व्यवस्थापन कमजोर हुँदा संकट गहिरिएको लेखकको निष्कर्ष छ।

कर्मचारी, व्यवस्थापन र आर्थिक संकट

जनता टेलिभिजन सञ्चालनका क्रममा कर्मचारी नियुक्ति, व्यवस्थापनको कार्यशैली र खर्चसम्बन्धी समस्या रहेको संस्मरणमा उल्लेख छ। लेखकले राजनीतिक पहुँचका आधारमा जागिर माग्ने प्रवृत्ति, आवश्यकताभन्दा बढी कर्मचारी राख्ने दबाब र संस्थागत निर्णय प्रक्रियामा देखिएका कमजोरीबारे आफ्नो अनुभव प्रस्तुत गरेका छन्।

उनका अनुसार संस्थालाई आर्थिक रूपमा टिकाउन सुरुदेखि नै उपलब्ध रकमको उचित व्यवस्थापन, दीर्घकालीन लगानी र आम्दानीका भरपर्दा स्रोत विकास गर्नुपर्ने थियो। तर, अपेक्षित लगानी नआएको र सञ्चालन खर्च बढ्दै गएको अवस्थामा संस्था आर्थिक संकटबाट बाहिर निस्कन सकेन।

लेखकले माइलस्टोन सहकारीको आठ करोड रुपैयाँ जनता टेलिभिजनमा परेको उल्लेख गर्दै संस्थाको आर्थिक अवस्थाबारे थप प्रश्न उठाएका छन्। त्यस्तै, कुनै समय जनता टेलिभिजन, रेडियो जनता र जनता समाचार डटकमको मूल्य ५५ करोड रुपैयाँसम्म पुगेको भनिए पनि पछिल्लो समय कम्पनी करसम्बन्धी दायित्वसमेत तिर्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको उनको दाबी छ। यी विवरणको स्वतन्त्र पुष्टि भने उपलब्ध संस्मरणबाट मात्र गर्न सकिँदैन।

राजनीतिक सम्बन्ध र सहयोगको अपेक्षा

जनता टेलिभिजनसँग विभिन्न वामपन्थी राजनीतिक नेताहरू जोडिएका थिए। संस्मरणमा सुरेन्द्र पाण्डे, वामदेव गौतम, माधवकुमार नेपाल र अरुण नेपाललगायत नेताले संस्थालाई सहयोग गर्ने वा लगानी जुटाउने विषयमा चासो देखाएको उल्लेख छ।

तर, राजनीतिक तहबाट व्यक्त गरिएका प्रतिबद्धता व्यवहारमा पर्याप्त आर्थिक सहयोगमा परिणत हुन नसकेको लेखकको भनाइ छ। संस्थालाई निरन्तरता दिन आवश्यक रकम जुटाउने प्रयास भए पनि अपेक्षित परिणाम नआएको संस्मरणमा उल्लेख गरिएको छ।

लेखकले डा. पौडेलले राजनीतिक तथा व्यक्तिगत सम्बन्धका आधारमा विभिन्न ठाउँमा सहयोग खोजेको र संस्थालाई पुनः सञ्चालनमा ल्याउने आशा राखेको प्रसंग पनि समेटेका छन्। प्रधानमन्त्रीसँग सहयोग माग्ने प्रयासदेखि निजी क्षेत्रका व्यवसायीसँग गरिएको पहलसम्मका घटनाले टेलिभिजन जोगाउने प्रयास लामो समयसम्म जारी रहेको उनको विवरण छ।

यद्यपि, संस्मरणमा प्रस्तुत राजनीतिक दबाब, सहयोग रोकिएको अवस्था र विभिन्न व्यक्तिको भूमिकासम्बन्धी दाबीलाई सम्बन्धित पक्षको प्रतिक्रिया तथा अन्य प्रमाणका आधारमा थप पुष्टि गर्न आवश्यक छ।

संस्थासँगै लगानीकर्ताको सपना पनि संकटमा

जनता टेलिभिजनमा लगानी गर्ने धेरै व्यक्ति सामान्य नागरिकसमेत रहेको संस्मरणमा उल्लेख छ। उनीहरूले सञ्चारमाध्यम निर्माण गर्ने आशा र संस्थापकप्रतिको विश्वासका आधारमा शेयर खरिद गरेका थिए।

तर, संस्था आर्थिक संकटमा फसेपछि लगानीकर्ताको रकम जोखिममा परेको र डा. पौडेलको व्यक्तिगत तथा राजनीतिक जीवनमा पनि त्यसको गम्भीर असर परेको लेखकले बताएका छन्। कलंकीस्थित उनको घरसमेत टेलिभिजनसँग जोडिएको आर्थिक संकटका कारण गुमेको संस्मरणमा उल्लेख छ।

जनताको लगानीमा स्थापना गरिएको संस्था सफल हुन नसक्नु केवल एउटा सञ्चार कम्पनीको असफलताको विषय मात्र नभई संस्थामाथि विश्वास गरेर रकम लगानी गर्ने नागरिकको अपेक्षासँग पनि जोडिएको छ। लगानीको सुरक्षा, आर्थिक पारदर्शिता र व्यवस्थापनको जवाफदेहिताबारे यस घटनाले गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

डा. विजय पौडेलको निधन र अधुरो सपना

संस्मरणमा डा. पौडेलको निधनलाई संस्थाको असफलता, आर्थिक तनाव र लामो संघर्षसँग जोडेर भावनात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। तर, उनको निधनको कारणबारे औपचारिक पुष्टि नभएसम्म कुनै निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। संस्मरणमा उल्लेख गरिएको औषधिको मात्रा र आत्महत्यासम्बन्धी आशंकालाई पनि आधिकारिक अनुसन्धान वा चिकित्सकीय विवरणबाट पुष्टि भएको तथ्यका रूपमा लिन मिल्दैन।

डा. पौडेलले सञ्चारमाध्यमलाई विस्तार गर्ने, जनताको लगानीबाट संस्था चलाउने र पत्रकारलाई आर्थिक रूपमा सक्षम बनाउने सपना देखेको लेखकको स्मरण छ। तर, त्यो सपना अपेक्षित रूपमा पूरा हुन सकेन। संस्थाको आर्थिक अवस्था, व्यवस्थापनका निर्णय, लगानीकर्ताको रकम र राजनीतिक सम्बन्धबारे उठेका प्रश्नहरूको तथ्यपरक समीक्षा आवश्यक देखिन्छ।

जनता टेलिभिजनको यात्रा नेपाली सञ्चार क्षेत्रका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण अनुभव बनेको छ। जनताको लगानीबाट सञ्चारमाध्यम स्थापना गर्ने उद्देश्य सकारात्मक भए पनि त्यसलाई सफल बनाउन पारदर्शी आर्थिक संरचना, व्यावसायिक व्यवस्थापन, राजनीतिक हस्तक्षेपबाट संस्थागत स्वतन्त्रता र लगानीकर्ताप्रति जवाफदेहिता अनिवार्य हुन्छ।

डा. विजय पौडेलको निधनले एउटा व्यक्तिको जीवनयात्रा मात्र अन्त्य गरेको छैन, जनताको लगानीमा सञ्चार संस्था निर्माण गर्ने अभियानले भोगेका कठिनाइबारे पनि पुनः सोच्न बाध्य बनाएको छ।

अलबिदा डा. विजय पौडेल। तपाईंले देखेको सपना पूरा हुन सकेन, तर त्यो सपनासँग जोडिएका प्रश्न र सिकाइ नेपाली सञ्चार क्षेत्रका लागि बाँकी छन्।