पूर्वराष्ट्रपति भण्डारीको पुनः राजनीतिमा प्रवेश: भित्री रहस्य र प्रम केपी ओलीको ‘राेइलाे’

– देवी कुमारी बुढा 

नेपालको पछिल्लो राजनीतिक परिदृश्य फेरि एउटा नयाँ मोडमा प्रवेश गरेको छ — पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी सक्रिय राजनीतिमा पुनः फर्किएकी छिन्। नेपालको इतिहासमा पहिलो महिला राष्ट्रपति बनिसकेकी भण्डारी अहिले पुनः पार्टी राजनीतिमा सक्रिय भएकाे खबरसँगै नेपाली राजनीतिमा तरंग आएको छ। एमालेका वरिष्ठ नेतृसमेत रहेकी भण्डारीको यस निर्णयलाई लिएर राजनीतिक वृत्तमा अनेक अड्कल, विश्लेषण र चर्चाहरू तातिएको छ। विशेषतः नेकपा (एमाले) अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीसँगको सम्बन्ध, उनको भूमिकामा पर्ने असर र पछिल्लो अवस्थाले ओलीलाई परेको ‘भावनात्मक झड्का’  यी सबै मिलेर वर्तमान परिस्थिति निकै रोचक र पेचिलो बनेको छ।

 विद्यादेवी भण्डारीको राजनीतिक पृष्ठभूमि

विद्यादेवी भण्डारीको राजनीतिक यात्रा एक सामान्य कार्यकर्तादेखि सुरु भएको थियो। उनले तत्कालीन नेकपा (एमाले) बाट २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि पार्टीभित्र सक्रिय भूमिका खेलिन्। उनले विभिन्न जनसंगठनहरूमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरिन्। उनका पति मदन भण्डारी नेपालको वामपन्थी आन्दोलनका एक सशक्त चिन्तक, नेता र “जनताको बहुदलीय जनवाद” का प्रवर्तक थिए। २०५० सालमा मदन भण्डारीको रहस्यमय दुर्घटनापछि विद्यादेवी भण्डारीको राजनीतिमा सक्रियता झनै गहिरो भयो।

उनी २०५६ सालमा सांसद, २०६६ मा रक्षामन्त्री भइन्। २०७२ सालमा नेपालको पहिलो महिला राष्ट्रपति निर्वाचित भएपछि उनले कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकाको सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने भूमिकामा रहिन्। तर उनको कार्यकाल राजनीतिक दृष्टिले विवादरहित रहेन।

 राष्ट्रपतिका रूपमा विवादास्पद कार्यकाल

राष्ट्रपतिका रूपमा विद्यादेवी भण्डारीको कार्यकाल बहसको केन्द्रमा रह्यो। उनले नेकपा एमालेप्रति निकै झुकाव देखाएको भन्ने आरोप लागिरह्यो। विशेषतः उनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको सिफारिसमा संसद विघटन, अध्यादेश प्रमाणीकरण जस्ता संवैधानिक गतिविधिमा ‘पार्टी पक्षधर’ भूमिका खेलेको आलोचना भयो।

दुई पटक संसद विघटनको सिफारिस प्रमाणीकरण गर्नु, संवैधानिक परिषद् सम्बन्धी अध्यादेश जारी गर्नु, सभामुख चयनको प्रक्रियामा विवाद उत्पन्न गर्नु जस्ता क्रियाकलापले उनको निष्पक्षतामा प्रश्न उठाएको थियो। यिनै कारणहरूले गर्दा भण्डारीलाई आलोचित राष्ट्रपतिहरूमध्ये एक मानिन्छ।

 राजनीतिमा पुनः प्रवेशको भित्री रहस्य

विद्यादेवी भण्डारीले राष्ट्रपति पदबाट विदा लिएपछि केही समय ‘राजनीति बाहिर’ बसेकी थिइन्। उनले सक्रिय बोलवाला कम गरेकी थिइन्, तर कहिले काँही सार्वजनिक कार्यक्रममा देखिन्थिन्। तर पछिल्ला केही महिना यता उनले विभिन्न राजनीतिक नेताहरूसँग भेटघाट, बुद्धिजीवीसँग संवाद, महिला आन्दोलनका कार्यक्रमहरूमा सहभागिता जनाउन थालेपछि अनुमान हुन थाल्यो  “के उनी राजनीतिमा फर्किंदै छिन्?”

पुष २०८१ यता उनले गृहनगर मौरिनबाट बझाङ, झापा हुँदै काठमाडौँसम्म भएको सामाजिक राजनीतिक भेटघाटले यकिन बनाएको छ कि अब उनी फेरि ‘सक्रिय राजनीतिमा फर्किन चाहन्छिन्।’ तर प्रश्न उठ्छ  किन ? यस्ता सम्भावित कारणहरू हुन सक्छन्:

क) ओली नेतृत्वप्रति असन्तुष्टि

पूर्वराष्ट्रपति भण्डारीले ओलीको पछिल्लो निर्णय, शैली र पार्टीप्रतिको व्यवहारप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै आएको बताइन्छ। ओलीले उनलाई पार्टीले पुनः भूमिकामा ल्याउने प्रयास नगरेको, उनलाई परित्याग गरेजस्तो व्यवहार गरेको गुनासो उनीनिकट स्रोतबाट सार्वजनिक भएको छ।

ख) महिला नेतृत्वको रिक्तता

एमाले लगायत समग्र वाम राजनीति वा मुलधार राजनीतिमा महिलाको प्रभावकारी नेतृत्वको अभाव रहेको सन्दर्भमा भण्डारी स्वयंले नेतृत्व सम्हाल्नुपर्ने महसुस गर्न थालेको चर्चा छ। आगामी निर्वाचनमा महिला उम्मेद्वारको संभावना कम भइरहँदा उनले ‘नयाँ वैकल्पिक शक्तिको नेतृत्व गर्न सक्ने’ सोच बनाउन थालेकी हुन्।

ग) राष्ट्रपतिको ‘अपमानित बिदाई’

उनको कार्यकालको अन्त्यपछि उनीलाई ‘राजनीतिक रूपमा चिस्याउने’ प्रयास भयो भन्ने बुझाइ उनको टोलीमा छ। न त एमालेले औपचारिक सम्मान कार्यक्रम गर्‍यो, न त सार्वजनिक धन्यवाद ज्ञापन। यसले भण्डारीको ‘घाइते आत्माभिमान’लाई पुनः सक्रिय राजनीति फर्कन उक्साएको हुन सक्छ।

 केपी ओलीको राेइलाे: गुनासो या रणनीति ?

भण्डारीको सक्रियतासँगै नेकपा एमालेभित्र चुपचाप हलचल भइरहेको छ। ओली निकट नेताहरूले ‘पूर्वराष्ट्रपति पार्टीभित्र औपचारिक भूमिका नबोकेसम्म सार्वजनिक वक्तव्य नदिनु राम्रो हुन्छ’ भन्ने संकेत गरेका छन्। तर ओली स्वयं भने धेरै असहज अवस्थामा पुगेका छन्। किन ?

क) ओलीको एकछत्र नेतृत्वमा चुनौती

भण्डारीजस्तो जनाधार, प्रतिष्ठा र अनुभव बोकेको नेतृको पुनः आगमनले ओलीको एकछत्र नेतृत्वमा संकट ल्याउनेछ। एमालेभित्र धेरै नेताहरू ओलीको अधिनायकवादी प्रवृत्तिबाट तंग भएका बेला, भण्डारीजस्तो व्यक्तित्वको उदयले आन्तरिक ध्रुवीकरण बढाउनेछ।

ख) अन्तरद्वन्द्वको संकेत

भण्डारीको सक्रियता ओली नेतृत्वको विकल्प खोजिरहेका नेताहरूका लागि ‘संकेत’ हो। उनकै सहयोगमा भविष्यमा वैकल्पिक गुट गठन हुने सम्भावना रहेकोले ओली यसलाई खतराको रूपमा हेर्दैछन्। यही कारण उनका अभिव्यक्तिहरूमा ‘व्यक्तिगत गुनासो’ भन्दा बढी रणनीतिक ‘नराम्रो’ संकेतहरू देखिन थालेका छन्।

ग) ओलीको असहज मौनता

विगतमा जुनसुकै विषयमा ठट्टा, व्यंग्य, आरोप, प्रत्यारोप गर्न हिच्किचाउँदैनथे ओली — तर विद्यादेवी भण्डारीको सक्रियताबारे भने उनी मौन छन्। यो मौनता ‘गम्भीर चिन्ता’ को संकेत हो। या त उनी रणनीतिक मौनतामा छन्, या त उनी कुन धारमा प्रस्तुत हुने भन्ने अन्योलमा छन्।

 आगामी सम्भावित परिदृश्यहरू

विद्यादेवी भण्डारी राजनीतिमा फर्किएसँगै निम्न परिदृश्यहरू देखिन सक्छन्:

क) एमालेभित्र नयाँ शक्ति संघर्ष

भण्डारीको आगमनले    घनश्याम भुसाल, झलनाथ खनाल वा भीम रावलजस्ता नेताहरूको रणनीति परिवर्तन गर्न सक्छ। पार्टीको नेतृत्व र नीति निर्माणमा महिला ध्रुव बनाउने प्रयास हुन सक्छ।

ख) नयाँ पार्टी वा मोर्चा गठन

यदि भण्डारी एमालेभित्र स्वीकार्य हुन सकिनन् भने उनी नयाँ पार्टी गठन गर्ने वा समाजवादी मोर्चा जस्ता गठबन्धनमा सामेल हुने सम्भावना छ। राष्ट्रवादी, महिला–उन्मुख तथा संविधानवादी धारमा आधारित एउटा नयाँ शक्तिको उदय हुन सक्छ।

ग) ओलीको वैकल्पिक विकल्पको रूपमा उदय

एमालेभित्र नेतृत्वमा विकल्प खोज्नेहरूका लागि उनी सशक्त उम्मेदवार हुन सक्छिन्। यसले ओलीलाई राजनीतिक रूपमा ‘घेराबन्दी’मा पार्न सक्छ।

अन्त्यमा 

पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीको राजनीतिमा पुनः प्रवेश हुनु नेपाली राजनीतिको नयाँ अध्याय हो। उनको निर्णय एक व्यक्तिको मात्र होइन, प्रणालीप्रति प्रश्न र असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति पनि हो। एमालेभित्रको शक्ति संघर्ष, ओलीको निरन्तर सत्ताकेंद्रित नेतृत्व शैली, महिला नेतृत्वको रिक्तता र भण्डारीको आत्मसम्मान — यी सबै मिलेर उनले राजनीतिक पुनर्जागरणको बाटो रोजेकी हुन्।

केपी शर्मा ओलीका लागि यो एक भावनात्मक झड्का मात्र होइन, एक ठूलो राजनीतिक चुनौती पनि हो। उनी यो परिस्थितिलाई रणनीतिक रूपमा व्यवस्थापन गर्न सक्दछन् या फेरि एकपटक “रोइलाे” स्वरूप सार्वजनिक पीडा पोख्न सक्दछन्। जे होस्, भण्डारीको आगमनले नेपाली राजनीतिमा नयाँ बहस, विमर्श र संघर्ष सुरु गरेको छ  जुन अझ रोचक बन्नेछ।