जरिबाना होइन, सुरक्षित सडक चाहिन्छ: पैदलयात्रीको ज्यान किन जोगिँदैन ?

काठमाडौं, असार १७ । नेपालमा सडक दुर्घटना अहिले सार्वजनिक सुरक्षाको सबैभन्दा गम्भीर चुनौतीमध्ये एक बनेको छ। दैनिक औसत सात जनाले सडक दुर्घटनामा ज्यान गुमाइरहेका छन् भने तीमध्ये ठूलो हिस्सा पैदलयात्रीको रहेको तथ्यांकले देखाएको छ। सडक पार गर्नका लागि सुरक्षित मानिने जेब्रा क्रसिङसमेत धेरै नागरिकका लागि सुरक्षित हुन नसक्दा सडक सुरक्षाको समग्र व्यवस्थामाथि प्रश्न उठ्न थालेको छ।

सरकारी तथ्यांकअनुसार चालु आर्थिक वर्षको साउनदेखि जेठसम्म मात्रै सडक दुर्घटनामा ५२९ पैदलयात्रीको मृत्यु भएको छ। पछिल्ला पाँच वर्षमा दुर्घटनामा ज्यान गुमाउने पैदलयात्रीको संख्या २ हजार ६८३ पुगेको छ। यी तथ्यांकले सडक प्रयोगकर्तामध्ये सबैभन्दा कमजोर पक्ष अर्थात् पैदलयात्री नै सबैभन्दा बढी जोखिममा रहेको पुष्टि गर्छ।

जेब्रा क्रसिङमै दुर्घटनाको श्रृंखला

ललितपुरको बालकुमारीस्थित जेब्रा क्रसबाट सडक पार गर्ने क्रममा भोजपुरकी ५५ वर्षीया देवी खत्रीको गत माघमा सवारीको ठक्करबाट मृत्यु भयो। उनी मात्र होइन, विगतका वर्षहरूमा पनि धेरै नागरिकले जेब्रा क्रसिङमै सडक पार गर्ने क्रममा ज्यान गुमाएका छन्। यसले जेब्रा क्रसिङको अस्तित्व मात्रै पर्याप्त नभई त्यसको प्रभावकारी प्रयोग र कार्यान्वयन आवश्यक रहेको देखाउँछ।

नेपालको कानुनले जेब्रा क्रसिङमा पैदलयात्रीलाई पहिलो प्राथमिकता दिएको भए पनि व्यवहारमा चालकले त्यसको पालना नगर्ने प्रवृत्ति व्यापक देखिन्छ। अधिकांश स्थानमा चालकले गति नघटाई जेब्रा क्रसिङ पार गर्ने गरेका कारण दुर्घटनाको जोखिम बढेको जानकारहरू बताउँछन्।

चालक मात्र होइन, प्रणाली पनि जिम्मेवार

सडक दुर्घटनालाई चालकको लापरबाहीसँग मात्र जोडेर हेर्न नमिल्ने विज्ञहरूको भनाइ छ। सुरक्षित यात्राका लागि सडकको गुणस्तर, ट्राफिक व्यवस्थापन, सवारीको अवस्था र सडक प्रयोगकर्ताको सचेतना सबै उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुने उनीहरूको तर्क छ।

धेरै स्थानमा जेब्रा क्रसिङको रङ मेटिएको छ, सडक बत्तीको अभाव छ, पैदलमार्ग छैन, ट्राफिक संकेत स्पष्ट छैनन्। कतिपय स्थानमा ओरालो सडकमा जेब्रा क्रसिङ राखिएकाले चालकले समयमै सवारी रोक्न कठिन हुने अवस्था पनि देखिन्छ।

जरिबानाभन्दा पूर्वाधारमा जोड दिनुपर्ने माग

सरकारले प्रस्ताव गरेको नयाँ कानुनी व्यवस्थाअनुसार निर्धारित स्थानबाहेक अन्य ठाउँबाट सडक काट्ने पैदलयात्रीलाई ५०० रुपैयाँसम्म जरिबाना गर्ने व्यवस्था ल्याउन खोजिएको छ। तर सडक सुरक्षाका क्षेत्रमा काम गर्नेहरू भने आवश्यक पूर्वाधार निर्माण नगरी पैदलयात्रीलाई मात्र जिम्मेवार बनाउनु न्यायोचित नहुने बताउँछन्।

विशेषगरी पर्याप्त जेब्रा क्रसिङ, फुटपाथ, ट्राफिक लाइट, ओभरहेड ब्रिज र सब–वेको अभाव रहेको अवस्थामा जरिबानाले मात्र समस्या समाधान नहुने उनीहरूको धारणा छ।

चालकमा चेतनाको अभाव

नेपालमा अझै पनि धेरै चालकले जेब्रा क्रसिङमा पैदलयात्रीलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने कानुनी दायित्वलाई गम्भीर रूपमा लिएको पाइँदैन। कानुनअनुसार पैदलयात्री सडक काट्न थालेपछि चालकले सवारी रोकेर बाटो दिनुपर्ने व्यवस्था छ। तर व्यवहारमा तीव्र गतिमा सवारी चलाउने, जेब्रा क्रसिङ नजिक पनि गति कम नगर्ने र पैदलयात्रीलाई बाटो नछोड्ने प्रवृत्ति कायम छ।

यस्ता लापरबाहीका कारण दुर्घटना बढिरहेको विज्ञहरूको भनाइ छ।

पैदलयात्री पनि सचेत हुनुपर्ने

सडक सुरक्षामा चालक मात्र होइन, पैदलयात्रीको पनि जिम्मेवारी रहने ट्राफिक अधिकारीहरू बताउँछन्। मोबाइल चलाउँदै सडक काट्ने, इयरफोन लगाएर हिँड्ने, दायाँ–बायाँ नहेरी अचानक सडकमा प्रवेश गर्ने जस्ता व्यवहारले पनि दुर्घटनाको जोखिम बढाउने गरेको छ।

सडक पार गर्दा सवारी पूर्ण रूपमा रोकिएको सुनिश्चित गरेर मात्रै जेब्रा क्रसिङ प्रयोग गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय तथ्यांक पनि चिन्ताजनक

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वभर ५ देखि २९ वर्ष उमेर समूहका बालबालिका तथा युवाको मृत्युको प्रमुख कारण सडक दुर्घटना हो। विश्वमा हुने सडक दुर्घटनाबाट हुने कुल मृत्युको करिब ९२ प्रतिशत हिस्सा निम्न तथा मध्यम आय भएका देशहरूमा हुने गरेको छ।

नेपाल पनि उच्च सडक दुर्घटना हुने मुलुकमध्ये एक मानिन्छ। पछिल्लो एक दशकमा मात्रै सडक दुर्घटनाबाट २४ हजारभन्दा बढी नागरिकले ज्यान गुमाइसकेका छन्।

लक्ष्य महत्वाकांक्षी, कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण

सरकारले राष्ट्रिय सडक सुरक्षा नीतिमार्फत सन् २०३० सम्म सडक दुर्घटनाबाट हुने मृत्यु तथा गम्भीर घाइतेको संख्या आधाले घटाउने र सन् २०५० सम्म शून्यमा झार्ने लक्ष्य लिएको छ। तर त्यसका लागि सडक पूर्वाधार सुधार, ट्राफिक नियमको कडाइका साथ कार्यान्वयन, चालकको व्यवहार सुधार तथा पैदलयात्रीमैत्री सडक निर्माण अपरिहार्य देखिन्छ।

समाधान के?

सडक सुरक्षाका जानकारहरूका अनुसार दुर्घटना न्यूनीकरणका लागि जेब्रा क्रसिङलाई स्पष्ट र देखिने बनाउनुपर्ने, ट्राफिक लाइट सञ्चालनमा ल्याउनुपर्ने, आवश्यक स्थानमा गति अवरोधक (हम्प) निर्माण गर्नुपर्ने, पैदलमार्ग विस्तार गर्नुपर्ने तथा जेब्रा क्रसिङमा पैदलयात्रीलाई प्राथमिकता नदिने चालकलाई कडा कारबाही गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

सडक भनेको सवारीसाधनका लागि मात्र नभई पैदल हिँड्ने नागरिकका लागि पनि हो। सुरक्षित सडक निर्माण, जिम्मेवार चालक, सचेत पैदलयात्री र प्रभावकारी सरकारी नियमनको समन्वयबाट मात्रै दैनिक दोहोरिइरहेको मानवीय क्षति रोक्न सकिने देखिन्छ।