0
Shares
– लक्ष्मण राेकाया (सम्पादक)
नेपालमा कम्युनिष्ट विचारधाराको प्रवेश सन् १९४९/५० (वि.सं. २००६/२००७) सालमै भयो। तत्कालीन नेपाली काँग्रेसका नेता पुष्पलाल श्रेष्ठले भारतको कलकत्तामा मार्क्सवादको अध्ययन गरी बाङ्लादेशमा बसेर २००६ साल वैशाख १० गते (२२ अप्रिल १९४९) नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) स्थापना गरे। पुष्पलालले त्यही क्रममा ‘कम्युनिष्ट घोषणापत्र’ (Comm. Manifesto) को नेपाली अनुवाद (मार्च २००५) प्रकाशित गरेर पहिलो मार्क्सवादी ग्रन्थ नेपालीमा निकाल्नुभयो । शसस्त्र राणा शासनविरुद्ध २००७ साल (१९५१) मा भएको क्रान्तिबाट पश्चात बहुदलीय प्रजातन्त्रको पूर्वाधार टेकेको थियो
२०४६ सालको जनआन्दोलन (जनतान्त्रिक आन्दोलन): सत्तायुक्त निर्वाचित बहुदलीय व्यवस्थाका लागि कांग्रेस र विभिन्न कम्युनिष्ट दलहरूको संयुक्त मोर्चा (संयुक्त वाममोर्चा) ले नेता संयुक्त रुपमा आन्दोलनको नेतृत्व गर्यो । पाँच दशकपछि फर्किएको यो ५० दिन लामो आन्दोलनले पञ्चायती राजसंस्थाको अन्त्य गरी संवैधानिक राजतन्त्र र बहुदलीय व्यवस्था स्थापना गर्यो। यसै क्रममा विभिन्न वामपन्थी समूहहरू एक भए र नेकपा (एमाले) गठन गर्न सफल भए ।
२०५२–२०६३ सालको माओवादी जनयुद्ध: पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ नेतृत्वमा नेकपा (माओवादी) ले २०५२ सालदेखि दस वर्षसम्म शसस्त्र विद्रोह चलायो। यो विद्रोहले नेपालको राजनीतिक कोर्ष नै परिवर्तन गर्यो; जनयुद्धका दस वर्षमा १७,००० भन्दा बढी नागरिक ज्यान गए । २०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलनसँगै माओवादीहरू मुख्यधारामा फर्किए, २०६३ सालमा अन्तर्क्रियात्मक शान्ति सम्झौताले युद्धको अन्त्य गर्यो र माओवादी पार्टी मुख्य राजनीतिक दल बनेर २०६४–६५ को संविधानसभा निर्वाचन जितेर पहिलोपटक नेपालमा निर्वाचित जनवर्गीय सरकार गठन गर्यो । विवादका कारण विभाजनहरू भए। विगत ७१ वर्षमा नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीहरू करिब ७१ पटक विभाजन भएका छन् । उदाहरणस्वरूप २०७५ सालमा एमाले र माओवादी केन्द्रबीच नयाँ नेकपा (नेकपा, २०१८) गठन भयो भने २०८०/८१ सालमा सर्वोच्च अदालतको फैसलाले यो पुनः फुट्यो । माधवकुमार नेपाल नेतृत्वको समूहले २०८० सालमा एमालेबाट अलग भएर नेकपा (एकीकृत समाजवादी) गठन गर्यो । यसरी पार्टीहरूबीचको टुटफुट र फेरी एकताको प्रक्रिया निरन्तर जारी रहँदै आएको छ।
आजका दिनमा नेपालमा मुख्य कम्युनिस्ट पार्टीहरूमा नेकपा (एमाले) र नेकपा (माओवादी केन्द्र) छन्। एमालेको केन्द्रीय नेतृत्व केपी शर्मा ओली र सचिवालय सदस्यहरूले चलाउँछन् भने माओवादी केन्द्रमा पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ अध्यक्ष रहेका छन्। संघीय एकिकृत समाजवादी पार्टी (पूर्व एमालेका माधव नेपाल समूह) र केही साना लेफ्ट दलहरू (जस्तै नेकपा (मसाल), नेकपा (नेपाल), नेमकिपा इत्यादि) पनि सक्रिय छन्। यी दलहरूको साझा मूलआधार मार्क्सवाद–लेनिनवाद भए पनि व्यवहारमा आर्थिक विकास र राष्ट्रिय पहिचानमा जोड दिएका नीतिहरू लिन्छन्। उदाहरणस्वरूप, माओवादी केन्द्रले आर्थिक समृद्धि र सामाजिक न्यायलाई आफ्नो सरकार गठनको मूल लक्ष्यबारे जोड दिएको छ ।
संसदीय राजनीतिमा यी पार्टीहरूको प्रभाव महत्वपूर्ण छ। २०७९ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा नेकपा (एमाले) ले ७८ सिट जितेर दोस्रो ठूलो दल बन्यो भने माओवादी केन्द्रले ३२ र एकीकृत समाजवादीले १० सिट प्राप्त गरे । माअाेवादी केन्द्र राजनैतिक रुपमा एमालेको तुलनामा चीनसँग निकट र भारतसँग सतर्क सम्बन्ध कायम राख्न आतुर देखिन्छन्। एमालेले राष्ट्रवादी विकासका एजेन्डा र चीन–भारत सन्तुलनमा जोड दिएको छ।
तर वर्तमान अवस्थामा कम्युनिष्ट दलहरूमा आन्तरिक विवाद र शक्ति संघर्ष बढेका छन्। २०८०/८१ सालतिर ओली र दाहालबीच शीर्ष निर्णयमा किचलो भएपछि नेकपा (वि.ले.) विभाजित भयो । माधव नेपाल नेतृत्वको एकीकृत समाजवादी पार्टीमा पनि केही नेताहरू विभाजनका संकेत देखाउँदै आएका छन् । यी आन्तरिक झगडाले वर्तमान रणनीतिमा प्रभाव पारेको छ; दलहरूले आफ्नै नेतृत्व र योजनाहरू कफनकारी बनेर ठाँउ बनाउन खोजिरहेका छन्।
नेपालको अहिलेको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक सन्दर्भमा कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई अनेक चुनौती देखिन्छ। देशमा गरिबी, असमानता र पिछडतालाई सामना गर्नु ठूलो चुनौती हो, र यसले कम्युनिष्ट पार्टीहरूको शालीनता र प्राथमिकतालाई पनि प्रश्नचिन्हमा पुर्याएको छ। विगतमा जनताले कम्युनिष्ट दलहरूलाई कूल दुई तिहाई मत प्रदान गरेका थिए, तर निरन्तरको विभाजन र अप्ठ्यारो नीति कार्यान्वयनले जनआशा घटाएको छ । २०७९ निर्वाचनमा तीन मुख्य कम्युनिस्ट दलले जम्मा ४०% मत पाएका छन् जसले देखाउँछ कि नयाँ पुस्ता पुराना वामपन्थी विचारप्रति क्रियाशील छिन्तित छन्।
तर ऐतिहासिक रूपमा कम्युनिष्ट आन्दोलन युवा र शैक्षिक क्षेत्रमा प्रभावशाली रहँदै आएको छ; राजतन्त्राकालमा एमाले (माले) विद्यार्थी र शिक्षकहरू माझ लोकप्रिय थियो । भविष्यमा युवा पुस्तासँग सम्बन्ध गाढा पार्न दलहरूले नयाँ वैचारिक संरचना र सहभागी कार्यक्रमहरू विकास गर्नु आवश्यक छ। प्रकाशमान सहकारी वित्त, रोजगारी, शिक्षा र सामाजिक न्यायजस्ता विषयहरूमा स्पष्ट एजेन्डा बनाएर साम्यवादको पुराना सिद्धान्तलाई आधुनिक आवश्यकतासँग जोड्ने सम्भावना छ।
विकासोन्मुख विश्व परिप्रेक्ष्य र छिमेकी शक्तिहरूबीचको प्रतिष्ठा प्रतिस्पर्धाले पनि नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको दीर्घकालीन रणनीतिमा प्रभाव पार्नेछ। चीन–अमेरिका द्वन्द्व र दुवै मुलुकको नेपालप्रतिको वैदेशिक नीतिहरूले नेपालको स्वतन्त्र विकासमार्गलाई प्रभाव पार्न सक्छ । अहिले पनि धेरै नेपालीको मनमा कार्ल मार्क्सको विचार जीवित छ तर उनको आदर्शवादी समाजको दृष्टि टाढा नै छ । हालको पूँजीवादी प्रणाली जरीरूपी संकटमा नपुगीकन नेपालमा पूर्ण साम्यवाद सम्भव देखिँदैन। तथापि, multipolar विश्व र मुलुकभित्रको आर्थिक सामाजिक संकटले कुनै बेला नयाँ वैकल्पिक मार्ग अपनाउने सम्भावना खोल्न सक्छ।
निष्कर्षत: विगतमा राजनीति रुपान्तरणमा नेतृत्व गरेपनि वर्तमानमा नेपालका कम्युनिष्ट दलहरू आन्तरिक खिचातानी र व्यवहारिक अडचन भोगिरहेका छन्। दीर्घकालमा यी दलले पुँजीवादी र सामन्ती संरचनासँगको युद्धलाई जारी राख्दै नयाँ पुस्ता र सामाजिक समूहसम्म पुग्ने लक्ष्य कायम गर्नुपर्दछ। युवा र सर्वसाधारणसँग विश्वास कायम गरेर र परम्परागत साम्यवादलाई समसामयिक आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर नयाँ रणनीति बनाउन सकेमा कम्युनिष्ट आन्दोलनले राष्ट्रिय राजनीतिमा पुनः महत्त्वपूर्ण योगदान गर्न सक्छ।
