0
Shares
काठमाण्डाैं बैशाख २६ गते । भारत र पाकिस्तानबीचको द्वन्द्व दक्षिण एशियाली राजनीति, सुरक्षा, र कूटनीतिक सम्बन्धहरूको एक जटिल र दीर्घकालीन विषय हो। विभाजनको पीडाबाट सुरु भएको यी दुई मुलुकको सम्बन्ध आजसम्म पनि संवेदनशील छ, विशेष गरी काश्मीरको विषयमा त झन् तनाव सदैव सतहमा रहन्छ। यस्ता द्वन्द्वमा सधैंजसो ठूलो शक्ति राष्ट्रहरू (जस्तै अमेरिका, चीन, र रुस) मध्यस्थकर्ताको भूमिकामा देखिँदै आएका छन्। यद्यपि, सानो राष्ट्र नेपालले पनि क्षेत्रीय शान्ति स्थापनामा एउटा सकारात्मक भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ भन्ने सम्भावना आजको सन्दर्भमा निकै सान्दर्भिक देखिन्छ।
१९४७ मा भारत विभाजनसँगै पाकिस्तानको निर्माण भएपछि नै दुई देशबीचको सम्बन्ध तनावपूर्ण रहँदै आएको छ। काश्मीर विवाद, तीनवटा प्रमुख युद्ध (१९४७, १९६५, १९७१), र सन् १९९९ को कारगिल युद्धले यी दुई मुलुकबीचको द्वन्द्वलाई गहिरो बनाएको छ। पछिल्ला दशकहरूमा आतंकवाद, सीमापार आक्रमण, र राजनीतिक बयानबाजीले द्वन्द्वलाई थप उकास्ने काम गरेका छन्।
नेपाल दक्षिण एशियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन (सार्क) को संस्थापक सदस्य हो र भारत तथा पाकिस्तान दुबैसँग ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा कूटनीतिक सम्बन्ध राख्दछ। यिनै कारणले नेपाल एक “तटस्थ, मित्रवत् र सहअस्तित्ववादी” देशको रूपमा उभिन सक्छ। नेपालको भूमिका निम्न तरिकाले महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ:
नेपाल दुबै मुलुकसँग समान स्नेह राख्ने देश भएकोले एक ‘विश्वासपात्र’ मध्यस्थ बन्न सक्छ। नेपालले कुनै पनि शक्तिशाली राष्ट्रजस्तो रणनीतिक स्वार्थ नराखी निष्पक्ष संवादको वातावरण तयार पार्न सक्छ।
नेपालले सार्कको वर्तमान अध्यक्ष देशको हैसियतमा भारत–पाकिस्तान संवाद पुनः सुरुवात गर्न प्रयत्न गर्न सक्छ। सार्कको निस्क्रियतालाई सक्रिय पार्दै बहुपक्षीय संवाद स्थापनामा पहल गर्न सकिन्छ।
नेपालले बौद्धिक, शैक्षिक र सांस्कृतिक मञ्चहरू सञ्चालन गर्दै द्वन्द्व–प्रभावित क्षेत्रका नागरिक, बुद्धिजीवी, र युवा वर्गबीच संवादको सेतु बनाउन सक्नेछ। यो तरिका प्रत्यक्ष कूटनीतिक पहलभन्दा सहज, कम राजनीतिक र धेरै प्रभावकारी बन्न सक्छ।
नेपाल बौद्ध दर्शन र अहिंसात्मक परम्पराको भूमि भएकाले ‘शान्ति सन्देशदाताको’ छवि निर्माण गर्न सक्दछ। यसले नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छवि मजबुत बनाउनका साथै द्वन्द्वमा रहेको मुलुकहरूलाई मानवता र सम्वादको बाटो देखाउन मद्दत पुर्याउँछ।
यद्यपि नेपालको सकारात्मक भूमिका रहने सम्भावना भए पनि त्यसमा धेरै चुनौतीहरू छन्। उदाहरणका लागि, नेपालको राजनीतिक अस्थिरता, आन्तरिक शक्ति–संघर्ष, तथा भारत वा पाकिस्तानसँगको कुनै एकपक्षीय झुकावले निष्पक्षता माथि प्रश्न उठ्न सक्छ। साथै, नेपालसँग पर्याप्त कूटनीतिक स्रोत वा अन्तर्राष्ट्रिय दबाब प्रयोग गर्ने क्षमता पनि कम छ।
भारत र पाकिस्तानबीचको द्वन्द्व दक्षिण एशियाको समग्र शान्ति र विकासको बाधक बनेको छ। यस्ता परिस्थितिमा नेपालजस्तो तटस्थ र शान्तिप्रेमी राष्ट्रले सानो भए पनि एउटा सशक्त भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ। विश्वास, निष्पक्षता र सद्भावको आधारमा नेपालले यदि सक्रिय कूटनीति अगाडि बढायो भने दक्षिण एशियामा स्थायी शान्तिको दिशा देखाउने ऐतिहासिक कदम चाल्न सक्नेछ।
