0
Shares
नेपाल साइड काे विशलेषण
नेपाल दक्षिण एसियाको एउटा भू-आवेष्ठित देश हो, जुन दुई महाशक्ति राष्ट्र भारत र चीन बीच अवस्थित छ। इतिहास, संस्कृति, धर्म र भूगोलको दृष्टिकोणले नेपाल भारतसँग धेरै नजिक छ भने पछिल्ला दशकहरूमा चीनसँगको सम्बन्ध पनि गहिरिँदै गएको छ। तर, नेपालमा राजनीतिक स्थायित्व भने दुर्लभ छ। २०४६ सालको जनआन्दोलनदेखि हालसम्मको अवधि हेर्दा नेपालको राजनीतिक यात्रा अस्थिरता, सत्ता संघर्ष र विदेशी प्रभावले भरिएको देखिन्छ। यस निबन्धमा राजनीतिक अस्थिरताको कारणहरू, यसको प्रभाव र छिमेकी राष्ट्रहरूले खेलेको भूमिका गहिरो विश्लेषण गरिएको छ।
नेपालमा राजनीतिक अस्थिरताको पहिलो प्रमुख कारण बारम्बार सरकार परिवर्तन हो। २०४६ सालपछि बहुदलीय लोकतन्त्र स्थापना भएपछिका तीन दशकमा झन्डै ३० भन्दा बढी सरकार बनिसकेका छन्। हरेक दल सत्तामा पुग्न आतुर देखिन्छ, र सरकार टिकाउनभन्दा फाल्नमा चासो बढी देखिएको छ। यसले नीतिगत निरन्तरता र विकासको गति रोकिएको छ।
राजनीतिक दलहरू आफैभित्र गुटबन्दीले ग्रसित छन्। एउटा दलभित्रै विभिन्न नेतृत्व गुटहरूबीच शक्ति संघर्ष चलिरहन्छ। यसले दलहरूको निर्णय प्रक्रिया अपारदर्शी बनाउँछ र जनताका मुद्दा ओझेलमा पर्छन्।
२०७२ सालमा नेपालले नयाँ संविधान ल्याएको भए पनि यसको पूर्ण कार्यान्वयनमा समस्या देखिएको छ। संघीयता, धर्मनिरपेक्षता, समावेशिता जस्ता विषयमा दलहरूबीच अझै स्पष्ट दृष्टिकोण छैन। कतिपय समुदायहरूले संविधानमा आफूलाई समेटिएको महसुस गरेका छैनन्।
राजनीतिक प्रभावमा चल्ने न्यायपालिका, भ्रष्टाचार ग्रस्त प्रशासन, र नियुक्तिमा पारदर्शिताको अभावले राज्यसंस्थाहरू कमजोर भएका छन्। संस्थागत अस्थिरता पनि राजनीतिक स्थायित्वमा बाधक भएको छ।
नेपालका छिमेकीहरू—भारत र चीन—ले नेपालको राजनीतिमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष भूमिका खेलेका छन्। यिनको प्रभावले नेपालको राजनीतिक दिशा बदलिएको इतिहास पाइन्छ।
नेपाल–भारत सम्बन्ध ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र सामाजिक रूपमा गहिरो छ। तर राजनीतिक रूपमा भने यो सम्बन्ध सधैं सरल छैन।
भारतको प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष प्रभाव: नेपालका सरकारहरूमा भारतको चाहना अनुसार नेताहरू सत्तामा आउने वा जाने गरेको आरोप लाग्ने गरेको छ। संविधान निर्माणको बेला भारतको चासो र त्यसपछिको ‘अघोषित नाकाबन्दी’ ले भारतप्रतिको जनआक्रोश बढाएको थियो।
मधेसी आन्दोलन र भारत: मधेस केन्द्रित दलहरूलाई भारतको समर्थन रहेको खुलेरै भनिँदै आएको छ। संविधानप्रति असन्तुष्ट मधेसी दलहरूको आन्दोलनमा भारतको चासो रहेको स्पष्ट देखिएको थियो।
भारतको सुरक्षा चासो: नेपालमा चीनको बढ्दो उपस्थिति भारतका लागि चासोको विषय हो। त्यसैले भारत नेपालमा आफ्नो प्रभाव कायम राख्न सक्रिय रहँदै आएको छ।
चीनले पछिल्लो दशकमा नेपालप्रति आफ्नो ध्यान बढाएको छ।
बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (BRI): चीनले नेपालको भौतिक पूर्वाधारमा लगानी गर्दै आएको छ। सडक, ऊर्जा, जलविद्युत्, रेलजस्ता परियोजनामा चीनको चासो बढ्दो छ।
राजनीतिक पहुँच: नेपालका कम्युनिस्ट दलहरू (विशेषगरी तत्कालीन नेकपा एमाले र माओवादी केन्द्र) सँग चीनको सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा मजबुत छ। २०७६ मा दुई कम्युनिस्ट पार्टी एकतामा चीनले भूमिका खेलेको अड्कल गरिएको थियो।
सन्तुलनकारी भूमिका: चीन आफूलाई ‘गैर-हस्तक्षेपकारी’ शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरे पनि, आफ्नो रणनीतिक हित सुरक्षित गर्न नेपालमा परोक्ष रूपमा सक्रिय रहँदै आएको छ।
नेपालको राजनीतिक अस्थिरताको दीर्घकालीन असर गम्भीर छ:
विकासमा अवरोध: परियोजनाहरू समयमा सम्पन्न हुँदैनन्, दीर्घकालीन नीतिहरू बनाउँदैनन्, र विदेशी लगानीकर्ताको विश्वास घट्छ।
जनताको विश्वास गुम्ने: बारम्बारको सरकार परिवर्तन र भ्रष्टाचारले गर्दा जनताको राजनीतिप्रतिको विश्वास घटेको छ।
वैदेशिक सम्बन्ध असन्तुलित: छिमेकीहरूसँगको सम्बन्धमा सन्तुलन राख्न नसक्दा नेपाल कूटनीतिक तनावको सिकार बन्छ।
नेपालको राजनीतिक स्थायित्वका लागि निम्न उपायहरू महत्वपूर्ण देखिन्छन्:
राजनीतिक दलहरूबीच आपसी सहमति र जवाफदेहिता।
संविधानको पूर्ण कार्यान्वयन र संघीयता बलियो बनाउने।
परराष्ट्र नीतिमा सन्तुलन र पारदर्शिता कायम राख्ने।
शिक्षित, सचेत नागरिक समाज निर्माण—जनताले दललाई जवाफदेही बनाउने संस्कार विकास गर्नुपर्नेछ।
न्यायिक स्वतन्त्रता र सुशासन—संस्थागत सुधार अत्यावश्यक छ।
नेपालको राजनीतिक अस्थिरता मुख्यतः आन्तरिक कारणहरूले उत्पन्न भएको भए पनि छिमेकी राष्ट्रहरूले त्यसलाई उपयोग गर्न खोजेको देखिन्छ। भारत र चीन दुबैले आफ्ना रणनीतिक हितहरू सुनिश्चित गर्न नेपालप्रति चासो देखाएका छन्। त्यसैले नेपालले आफ्ना आन्तरिक संरचनालाई सुदृढ गर्दै समतुलित परराष्ट्र नीति अपनाउनु अपरिहार्य छ। स्थिर र समावेशी राजनीतिक वातावरण विकासका लागि आधारशिला बन्न सक्छ, जसले नेपालको सार्वभौमसत्ता, स्वाभिमान र जनताको समृद्ध भविष्य सुनिश्चित गर्न सक्छ।
