0
Shares
जुम्ला, ९ भदौ । कुनै समय कर्णालीमा विशेषज्ञ चिकित्सक त परै जाओस्, मेडिकल अफिसरसम्म टिकाउन कठिन थियो। गम्भीर बिरामीलाई अस्पतालसम्म पुर्याउनु नै उपचारको आधा संघर्षजस्तै थियो। गर्भवतीलाई डोकोमा बोकेर स्वास्थ्य संस्था लैजाँदालैजाँदै मृत्यु हुने, हवाई टिकट खोज्दाखोज्दै विमानस्थलमै बिरामीको ज्यान जाने र आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवार उपचारकै अभावमा पीडित हुने अवस्था कर्णालीले लामो समय भोग्यो।
तर अहिले परिस्थिति बदलिँदै गएको छ। आफ्नै माटोमा मेडिकल शिक्षा सञ्चालन गर्ने सपना एक दशकभन्दा लामो संघर्षपछि वास्तविकतामा परिणत भएको छ। कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (कास) ले पहिलो ब्याचका १८ जना एमबीबीएस चिकित्सक उत्पादन गरेपछि कर्णालीको स्वास्थ्य क्षेत्रमा ऐतिहासिक परिवर्तनको संकेत देखिएको छ।
कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको यात्रा सहज थिएन। प्रतिष्ठान स्थापनाको अवधारणा २०६६ सालमा निजी विधेयक संसद्मा दर्ता भएपछि अघि बढेको थियो। तत्कालीन सांसद नरेश भण्डारीको नेतृत्वमा कर्णालीका राजनीतिक दल, स्थानीय अगुवा र विभिन्न क्षेत्रका विज्ञको पहलमा मेडिकल शिक्षाको आधार तयार गर्ने अभियान सुरु भएको थियो।
२०६८ सालमा ऐन बनेर प्रतिष्ठान स्थापना भए पनि सुरुका तीन वर्ष बजेटको अभावमा बिते। २०७१ सालमा बजेट प्राप्त भएपछि ३०० शय्याको शिक्षण अस्पताल निर्माण प्रक्रिया अघि बढ्यो। २०७४ सालमा अस्पताल भवन तयार भयो। तर भवन निर्माणले मात्र मेडिकल कलेज सञ्चालन हुने अवस्था थिएन। उपकरण, प्रयोगशाला, चिकित्सक, शिक्षक तथा आवश्यक जनशक्ति व्यवस्थापन गर्न थप समय लाग्यो।
पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानले स्थापना भएकै वर्ष एमबीबीएस सुरु गरेको थियो भने पोखरा स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानले स्थापना भएको चार वर्षमै चिकित्सा शिक्षा सुरु गरेको थियो। तर कर्णालीले प्रतिष्ठान स्थापना भएको करिब एक दशकपछि मात्रै एमबीबीएस पढाउने अवसर पायो।
कर्णालीले गुणस्तरीय चिकित्सा शिक्षा सञ्चालन गर्न सक्छ भन्ने विश्वास राज्य संयन्त्रमा स्थापित गराउनु नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको थियो। काठमाडौं केन्द्रित सोचका कारण चिकित्सा शिक्षा र विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवा शहरी क्षेत्रमा मात्र सम्भव हुन्छ भन्ने धारणा लामो समय प्रभावशाली रह्यो।
पूर्व उपकुलपति डा. मंगल रावलका अनुसार जुम्लामा पनि काठमाडौंका मेडिकल कलेजसरह गुणस्तरीय चिकित्सक उत्पादन हुन सक्छ भन्ने विश्वास दिलाउन वर्षौं लाग्यो।
कर्णालीको मेडिकल शिक्षा विस्तारको यात्रामा डा. गोविन्द केसीको आन्दोलनसमेत जोडिएको छ। २०७५ सालमा डा. केसीले १८औँ अनशन जुम्लामै पुगेर सुरु गरेका थिए। कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा आवश्यक पूर्वाधार र जनशक्ति व्यवस्था गरी एमबीबीएसलगायतका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने उनको प्रमुख माग थियो।
डा. रावलका अनुसार कर्णालीमा एमबीबीएस कुनै न कुनै दिन सुरु हुने सम्भावना थियो, तर उक्त आन्दोलनले प्रक्रिया छिटो अघि बढाउन दबाब सिर्जना गर्यो। अन्ततः लामो प्रयासपछि प्रतिष्ठानले २०७८ सालमा २० सिटबाट एमबीबीएस कार्यक्रम सुरु गर्ने अनुमति पायो। पछि सिट संख्या ३० हुँदै अहिले ५० पुगेको छ।
प्रतिष्ठान स्थापनाका प्रमुख परिकल्पनाकारमध्येका नरेश भण्डारीका लागि कर्णालीमा पहिलो ब्याचका चिकित्सक उत्पादन हुनु लामो संघर्षको परिणाम हो।
कुनै समय कर्णालीले राज्यसँग डाक्टर माग्दा पनि पाउन नसकेको अवस्था सम्झँदै भण्डारी अहिले कर्णालीले राज्यलाई नै चिकित्सक दिन थालेको बताउँछन्।
जुम्लामा हाल ३०० शय्याको शिक्षण अस्पताल, ४८ विशेषज्ञ चिकित्सक र २१ मेडिकल अफिसर कार्यरत छन्।
करिब १५ वर्षअघिको अवस्था सम्झँदा अहिलेको परिवर्तन असाधारण भएको भण्डारीको भनाइ छ। कुनै समय कर्णालीमा पोस्टमार्टम गर्ने चिकित्सकसमेत नभएको र नेपालगञ्जबाट चिकित्सकलाई आग्रह गरेर ल्याउनुपर्ने अवस्था रहेको उनी बताउँछन्।
गम्भीर बिरामी उपचारका लागि काठमाडौं, नेपालगञ्ज र अन्य शहर पठाउने कर्णाली अहिले देशका लागि चिकित्सक उत्पादन गर्ने अवस्थामा पुगेको छ। यही परिवर्तनलाई कर्णालीको स्वास्थ्य क्षेत्रको ठूलो उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ।
प्रतिष्ठानको विकाससँगै कर्णालीको स्वास्थ्य सेवामा पनि पछिल्लो डेढ दशकमा उल्लेखनीय परिवर्तन भएको छ।
पहिले गाउँका स्वास्थ्य संस्थामा सामान्य अक्सिजनसमेत उपलब्ध नहुने अवस्था थियो। अहिले आकस्मिक उपचार तथा विशेषज्ञ सेवामा पहुँच बढेको छ। सामान्य उपचार नपाएर ठूलो संख्यामा मानिसले ज्यान गुमाउनुपर्ने पुरानो अवस्था धेरै हदसम्म परिवर्तन भएको प्रतिष्ठानका पूर्व उपकुलपति डा. रावलको भनाइ छ।
तर सबै समस्या समाधान भएका छैनन्। भौगोलिक विकटताका कारण कतिपय दुर्गम क्षेत्रमा बिरामीलाई अझै डोको वा स्ट्रेचरमा बोकेर अस्पताल पुर्याउनुपर्ने अवस्था छ। हुम्ला, डोल्पा, मुगु, जाजरकोटलगायत कर्णालीका विकट बस्तीमा विशेषज्ञ सेवा सहज रूपमा पुगिसकेको छैन।
हुम्ला र बाजुराबाट जुम्ला पुग्न पाँच दिनसम्म लाग्ने अवस्थाले कर्णालीको स्वास्थ्य चुनौती केवल अस्पताल निर्माणले समाधान नहुने देखाउँछ। सडक, यातायात, स्वास्थ्यकर्मी, औषधि, उपकरण र आकस्मिक सेवाको बलियो सञ्जाल आवश्यक छ।
डा. रावलका अनुसार कर्णालीका सबै जिल्ला तथा दुर्गम बस्तीलाई प्रतिष्ठानसँग समन्वय हुने स्थायी स्वास्थ्य सेवा सञ्जालमा जोड्न आवश्यक छ। यसका लागि संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच स्पष्ट जिम्मेवारीसहितको समन्वय र दिगो वित्तीय व्यवस्था आवश्यक छ।
अस्पताल र मेडिकल कलेज जुम्लामा बने पनि कर्णालीका सबै नागरिकले त्यसको लाभ सहज रूपमा पाउन सकेका छैनन्। भौगोलिक दूरी र कमजोर यातायातका कारण स्वास्थ्य संस्थासम्म पुग्न अझै धेरै नागरिकले कठिनाइ भोगिरहेका छन्।
प्रतिष्ठानले उत्पादन गरेको पहिलो एमबीबीएस ब्याचका १८ विद्यार्थी अहिले इन्टर्नसिपमा छन्। तीमध्येका विद्यार्थी समीर जोशीले बुटवलजस्ता सहज पहुँच भएका ठाउँमा पढ्ने विकल्प हुँदाहुँदै जुम्ला रोजेका थिए।
जुम्लाको दूरी, यातायातको कठिनाइ र दुर्गम जीवनका चुनौतीबीच चिकित्सा शिक्षा हासिल गर्नु उनका लागि फरक अनुभव बन्यो। प्रतिष्ठानको सुरुवाती शैक्षिक वातावरण उत्साहजनक रहेको र नेपालकै अब्बल शिक्षक तथा प्राध्यापकहरू पढाउन आएको उनी सम्झन्छन्।
तर समयसँगै शिक्षक टिकाइराख्ने समस्या देखिएको उनको अनुभव छ। एक जना शिक्षक जाने र अर्को आउने क्रम चलिरहँदा स्थायी फ्याकल्टीको संख्या पर्याप्त नभएको उनी बताउँछन्।
उनका अनुसार दुर्गम क्षेत्रमा मेडिकल कलेज सञ्चालनको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भवन निर्माण मात्र होइन, दक्ष शिक्षक र विशेषज्ञ चिकित्सकलाई लामो समय टिकाइराख्नु हो।
जुम्लास्थित शिक्षण अस्पतालमा पर्याप्त बिरामी आउने भएकाले विद्यार्थीले रोग पहिचान र प्रारम्भिक उपचार प्रक्रियाबारे राम्रो अनुभव प्राप्त गर्ने गरेका छन्।
तर जटिल बिरामीको पूर्ण उपचार प्रक्रिया हेर्ने अवसर सीमित छ। जटिल रोग भएका बिरामीलाई नेपालगञ्ज, सुर्खेत वा काठमाडौं रेफर गर्नुपर्ने बाध्यता रहेकाले विद्यार्थीले एउटै बिरामीको सुरुदेखि अन्तिम उपचारसम्मको सम्पूर्ण प्रक्रिया हेर्न नपाउने अवस्था छ।
जुम्लामा चिकित्सा शिक्षा पढ्ने विद्यार्थीका लागि कक्षाकोठाको पढाइसँगै दैनिक जीवनका चुनौती पनि छन्।
होस्टेलको अवस्था, कठ्याङ्ग्रिँदो जाडो, मेडिकल किताब तथा शैक्षिक सामग्रीको उपलब्धता र पुस्तकालयको सीमित सञ्चालन विद्यार्थीका लागि समस्या बनेका छन्। आवश्यक मेडिकल किताब र सामग्री धेरैजसो बाहिरबाट मगाउनुपर्ने अवस्था रहेको विद्यार्थीको अनुभव छ। पुस्तकालय चौबीसै घण्टा सञ्चालन नहुँदा पनि अध्ययनमा असहजता हुने गरेको छ।
भौगोलिक दूरीका कारण अन्य मेडिकल कलेज तथा शैक्षिक संस्थासँग नियमित शैक्षिक अन्तर्क्रिया र सहकार्यसमेत सीमित छ।
विद्यार्थी समीर जोशीका अनुसार जुम्लाको रोगको प्रकृति तराई वा काठमाडौंको भन्दा फरक छ। हिमाली क्षेत्रमा देखिने स्वास्थ्य समस्या र तराई क्षेत्रमा देखिने रोगको जोखिम एउटै हुँदैन।
त्यसैले जुम्लामा अध्ययन गरेका चिकित्सकले पढाइपछि केही समय अन्य भूगोलमा काम गरेर फरक रोग, बिरामी र स्वास्थ्य प्रणालीको अनुभव लिनु उपयोगी हुने उनको धारणा छ। तर यसको अर्थ दुर्गम क्षेत्रमा चिकित्सक जान नहुने नभई नेपालका गाउँ तथा दुर्गम क्षेत्रमा चिकित्सकले सेवा दिनुपर्ने उनको भनाइ छ।
कर्णालीले चिकित्सक उत्पादन गर्ने क्षमता प्रमाणित गरिसकेको छ। अब सबैभन्दा ठूलो चुनौती उत्पादन भएका चिकित्सकलाई कर्णालीमै टिकाउनु हो।
दुर्गम क्षेत्रमा चिकित्सकका लागि पर्याप्त आवासको अभाव, परिवारसहित बस्नुपर्ने अवस्था, बालबालिकाको शिक्षाको सीमित अवसर, करिअर विकास र सुरक्षित तथा सुविधासम्पन्न कार्य वातावरणको अभावले विशेषज्ञ चिकित्सकलाई लामो समय कर्णालीमा टिकाउन कठिन बनाएको छ।
त्यसैले कर्णालीलाई केवल ‘डाक्टर उत्पादन गर्ने ठाउँ’ होइन, ‘डाक्टर टिक्ने ठाउँ’ बनाउनु अबको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ।
चिकित्सक उत्पादनसँगै अस्पतालको क्षमता विस्तार, आधुनिक उपकरण, विशेषज्ञ सेवा, अनुसन्धान, आवास, शिक्षा र सुरक्षित कार्य वातावरणमा राज्यले लगानी गर्नुपर्ने देखिन्छ। अन्यथा कर्णालीमा उत्पादन भएका चिकित्सक पनि फेरि काठमाडौं वा अन्य शहरतर्फ जाने जोखिम रहन्छ।
प्रतिष्ठानका निर्देशक डा. विनम्र विष्टका अनुसार कर्णालीमा विशेषज्ञ चिकित्सक ल्याउनु भन्दा उनीहरूलाई लामो समय टिकाउनु ठूलो चुनौती हो।
काठमाडौं वा अन्य शहरका सुविधा छाडेर कर्णाली आउने चिकित्सकलाई सोहीअनुसार पारिश्रमिक र सुविधा दिनुपर्ने भए पनि प्रतिष्ठानसँग पर्याप्त बजेट छैन। सरकारी बजेट पर्याप्त नभएका कारण एमबीबीएस विद्यार्थीबाट प्राप्त हुने शुल्कसमेत प्रतिष्ठान सञ्चालन र फ्याकल्टीको पारिश्रमिक व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण स्रोत बनेको छ।
कर्णालीको स्वास्थ्य चुनौती जनशक्तिमा मात्र सीमित छैन। जुम्लासम्म औषधि, उपकरण तथा अन्य आवश्यक सामग्री नियमित रूपमा पुर्याउन पनि कठिनाइ छ।
नियमित हवाई उडान नहुने, सडकको अवस्था कमजोर हुने र आपूर्ति प्रणाली अनिश्चित हुँदा माग गरिएका औषधि तथा सामग्री समयमै नपुग्ने समस्या रहेको निर्देशक विष्ट बताउँछन्। कहिलेकाहीँ हप्तामा एकपटक मात्रै उडान हुने अवस्थाले स्वास्थ्य सेवा व्यवस्थापनमा थप चुनौती सिर्जना गर्छ।
प्रतिष्ठानमा स्वास्थ्य सेवा विस्तार भए पनि जटिल शल्यक्रिया तथा सुपर–स्पेसियालिटी सेवा पर्याप्त छैन। विशेषगरी न्युरोसर्जरी सेवा उपलब्ध नहुँदा टाउकोमा गम्भीर चोट लागेका बिरामीलाई उपचारका लागि अन्यत्र पठाउनुपर्ने अवस्था छ।
यही कारण कर्णालीका लागि देशका अन्य ठूला स्वास्थ्य प्रतिष्ठानसँग समान मापदण्डमा बजेट र स्रोत बाँडफाँट गर्नु पर्याप्त नहुने प्रतिष्ठानका अधिकारीहरूको तर्क छ।
कर्णालीको भौगोलिक विकटता, ठूलो सेवा क्षेत्र, यातायातको कठिनाइ, औषधि तथा उपकरण ढुवानीको उच्च लागत र विशेषज्ञ चिकित्सक टिकाउने चुनौतीलाई ध्यानमा राख्दै राज्यले विशेष नीति र बजेट बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
कर्णालीलाई हेर्ने दृष्टिकोण नै फरक हुनुपर्ने निर्देशक डा. विष्टको भनाइ छ। उनका अनुसार भौगोलिक अवस्था, सेवा सञ्चालनको लागत र जनशक्ति टिकाउने चुनौतीलाई बुझेर बजेट विनियोजन गर्नुपर्छ।
कुनै समय सामान्य उपचारका लागि समेत काठमाडौं, नेपालगञ्ज वा सुर्खेत धाउनुपर्ने कर्णालीले आज आफ्नै भूमिमा चिकित्सक उत्पादन गर्न थालेको छ। पहिलो ब्याचका १८ जना एमबीबीएस चिकित्सक उत्पादन हुनु संख्याका हिसाबले सानो उपलब्धि देखिए पनि कर्णालीको स्वास्थ्य इतिहासमा यो ठूलो मोड हो।
तर चिकित्सक उत्पादनसँगै चुनौती पनि सकिएको छैन। अब कर्णालीले डाक्टर उत्पादन गर्ने मात्र होइन, डाक्टरलाई कर्णालीमै टिकाउने, विशेषज्ञ सेवा विस्तार गर्ने, दुर्गम बस्तीलाई स्वास्थ्य सञ्जालमा जोड्ने र जटिल उपचारका लागि बाहिर जानुपर्ने बाध्यता घटाउने नीति बनाउनुपर्नेछ।
कर्णालीको स्वास्थ्य यात्राले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ—
हिजो कर्णालीले राज्यसँग डाक्टर माग्थ्यो, आज आफ्नै माटोमा डाक्टर उत्पादन गर्दैछ। अबको लक्ष्य भनेको ती डाक्टरलाई कर्णालीमै सेवा गर्ने वातावरण बनाउनु हो।
