बदलिँदो जीवनशैलीको गम्भीर असर: नेपालमा नसर्ने रोग ‘मौन महामारी’को रूपमा फैलिँदै

काठमाडौं, चैत १७ गते । नेपालमा पछिल्लो समय नसर्ने रोग (नन–कम्युनिकेबल डिजिज) तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ। मुटु, मिर्गौला, मधुमेह, क्यान्सर, दीर्घ श्वासप्रश्वास रोग जस्ता समस्याहरू अहिले जनस्वास्थ्यका प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखिन थालेका छन्। केही दशकअघिसम्म संक्रामक रोग प्रमुख समस्या भए पनि अहिले परिस्थितिमा ठूलो परिवर्तन आएको छ—मानिसको जीवनशैली नै रोगको मूल कारण बन्न थालेको छ।

यो परिवर्तन केवल तथ्यांकमा मात्रै होइन, मानिसका व्यक्तिगत कथाहरूमा पनि स्पष्ट देखिन्छ। झापाकी ५५ वर्षीया हस्तिमाया लिम्बूको जीवन त्यसैको एउटा दर्दनाक उदाहरण हो। श्रीमान् सम्पर्कविहीन भएपछि दुई छोरीको जिम्मेवारी बोकेकी उनले वैदेशिक रोजगारी रोजिन्। ओमनमा घरेलु कामदारका रूपमा काम गर्दा उनले दिनको १६–१८ घण्टा निरन्तर श्रम गर्नुपर्थ्यो। आरामको समय थिएन, खानपान नियमित थिएन, स्वास्थ्यको ख्याल गर्ने अवसर थिएन।

अत्यधिक गर्मी, पानी कम पिउने बानी, दिसाबपिसाब रोक्ने बाध्यता र लगातारको शारीरिक थकानले उनको शरीरलाई भित्रैदेखि कमजोर बनाउँदै लग्यो। विस्तारै खानामा रुचि घट्नु, ढाड दुख्नु, वान्ता हुनु जस्ता लक्षण देखिए पनि उनले त्यसलाई बेवास्ता गरिन्। अन्ततः एक दिन उनी बेहोस भइन्—अस्पतालमा होश खुल्दा थाहा भयो, उनका दुवै मिर्गौलाले काम गर्न छोडिसकेका थिए।

त्यसपछि सुरु भयो उपचारको अर्को कठिन यात्रा। डायलासिस, कोरोना संक्रमण, आर्थिक संकट र अन्ततः मिर्गौला प्रत्यारोपण—यी सबै पार गर्दा उनको परिवारले करिब ६० लाखभन्दा बढी खर्च बेहोर्नुपर्‍यो। अहिले पनि मासिक औषधि खर्च नै १५ हजार रुपैयाँभन्दा बढी छ।

हस्तिमायाको कथा मात्र होइन, काभ्रेका ५२ वर्षीय रामबहादुर तामाङको अनुभव पनि उस्तै छ। दैनिक मजदुरी गर्ने उनी बजारका चिल्लो, तारेका र प्रशोधित खानेकुरामा निर्भर थिए। घरमा खाना पकाउने समय र बानी दुवै थिएन। विस्तारै शरीर सुन्निने, थकान बढ्ने जस्ता लक्षण देखिए पनि उनले गम्भीर रूपमा लिएनन्।

जब अस्पताल पुगे, अवस्था निकै बिग्रिसकेको थियो—मिर्गौला फेल भइसकेको थियो। वर्षौंसम्म डायलासिस गरेपछि अन्ततः उनका छोराले मिर्गौला दान गरे। प्रत्यारोपण सफल भए पनि उपचार खर्चले उनको परिवारलाई आर्थिक रूपमा धराशायी बनायो।

यी दुई उदाहरणले एउटा ठूलो सत्य उजागर गर्छन्—नसर्ने रोग केवल स्वास्थ्य समस्या मात्र होइन, यो सामाजिक, आर्थिक र मानवीय संकट पनि हो।

बढ्दो भयावह तथ्यांक

नेपालमा अहिले मृत्युको प्रमुख कारण नै नसर्ने रोग बनेको छ। उपलब्ध तथ्यांकअनुसार देशमा हुने कुल मृत्युको करिब ७० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा यिनै रोगहरूले ओगटेका छन्।

मुटु तथा रक्तनली सम्बन्धी रोग सबैभन्दा घातक बनेको छ। त्यसपछि दीर्घ श्वासप्रश्वास रोग, क्यान्सर, मधुमेह, मिर्गौला समस्या लगायतका रोगले ठूलो संख्यामा नागरिकको ज्यान लिइरहेका छन्।

यी रोगहरू अचानक देखिने होइनन्। वर्षौंको अस्वस्थ जीवनशैली, खानपान र वातावरणीय प्रभावले विस्तारै शरीरमा असर पार्दै अन्ततः गम्भीर अवस्थामा पुग्छन्।

किन बढ्दै छन् नसर्ने रोग ?

विशेषज्ञहरूका अनुसार यसको मुख्य कारण जीवनशैलीमा आएको तीव्र परिवर्तन हो।

पहिले मानिसहरू दैनिक जीवनमै सक्रिय हुन्थे—हिँडडुल, खेतीपाती, शारीरिक श्रम सामान्य कुरा थिए। अहिले भने मोटरसाइकल, कार, कार्यालयमा लामो समय बस्ने बानी र व्यायामको अभावले शारीरिक गतिविधि अत्यन्तै घटेको छ।

खानपानमा आएको परिवर्तन झन् ठूलो समस्या हो। घरमै बनाइने सन्तुलित खाना छाडेर अहिले बजारका प्रशोधित, प्याकेटबन्द र चिल्लोयुक्त खानेकुराको प्रयोग बढेको छ। बिस्कुट, चिप्स, फास्ट फुड, तारेका परिकार र अत्यधिक तेलयुक्त मासुजन्य खानेकुरा दैनिक जीवनको हिस्सा बनिरहेका छन्।

यस्ता खानेकुरामा ट्रान्सफ्याट, चिनी र नुनको मात्रा अत्यधिक हुन्छ। यसले शरीरमा कोलेस्ट्रोल बढाउने, उच्च रक्तचाप, मोटोपन र मधुमेह निम्त्याउने काम गर्छ। दीर्घकालमा यिनै कारणले मुटु, मिर्गौला र मस्तिष्कमा गम्भीर असर पर्छ।

प्रदूषण, तनाव र अन्य कारक

खानपानसँगै वातावरणीय प्रदूषण पनि अर्को ठूलो कारण हो। सहरहरूमा बढ्दो धुलो–धुवाँ, औद्योगिक प्रदूषण र रासायनिक पदार्थले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग तीव्र बनाइरहेका छन्।

धूम्रपान र मदिरा सेवन अझै ठूलो जोखिम कारक हुन्। युवावस्थामै धूम्रपान सुरु गर्ने प्रवृत्तिले भविष्यमा मुटुरोग, क्यान्सर र स्ट्रोकको जोखिम बढाइरहेको छ।

त्यसैगरी मानसिक तनाव, अनियमित दिनचर्या र पर्याप्त निद्राको अभावले पनि शरीरको प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर बनाउँदै रोगको सम्भावना बढाउँछ।

आर्थिक संकटको जालो

नसर्ने रोगको अर्को गम्भीर पक्ष यसको उपचार खर्च हो। यी रोगहरू दीर्घकालीन हुने भएकाले एकपटक लागेपछि जीवनभर औषधि, परीक्षण र उपचार आवश्यक पर्छ।

नेपालमा यस्ता रोगको उपचारका लागि नागरिकले ठूलो हिस्सा आफ्नै खल्तीबाट खर्च गर्नुपर्ने अवस्था छ। एकपटक अस्पताल जाँदा औसतमा हजारौँ रुपैयाँ खर्च हुन्छ भने दीर्घकालीन उपचारले लाखौँ रुपैयाँ लाग्न सक्छ।

यसै कारण हरेक वर्ष हजारौँ परिवार गरिबीको रेखामुनि धकेलिने गरेका छन्। घरजग्गा बेच्नुपर्ने, ऋण लिनुपर्ने र आर्थिक रूपमा टुट्नुपर्ने अवस्था धेरै परिवारले भोगिरहेका छन्।

सरकारले केही सहुलियत कार्यक्रम सञ्चालन गरे पनि त्यो पर्याप्त छैन। बिरामी संख्या बढेसँगै सरकारी खर्च पनि दोब्बरजस्तै बढेको छ, जसले स्वास्थ्य प्रणालीमा थप दबाब सिर्जना गरेको छ।

स्वास्थ्य प्रणालीमा बढ्दो दबाब

नसर्ने रोगको भार बढ्दै जाँदा अस्पतालहरूमा बिरामीको चाप बढिरहेको छ। डायलासिस, क्यान्सर उपचार, मुटु शल्यक्रिया जस्ता सेवामा अत्यधिक भीड देखिन्छ।

तर देशको स्वास्थ्य पूर्वाधार अझै पर्याप्त छैन। सबै बिरामीलाई सहज रूपमा उपचार उपलब्ध गराउन कठिनाइ भइरहेको छ। मिर्गौला प्रत्यारोपण जस्ता सेवामा त अझै ठूलो अभाव छ—हजारौँ बिरामी प्रतीक्षामा बस्न बाध्य छन्।

समाधान के ?

विशेषज्ञहरूको एकमत छ—रोकथाम नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो।

✔ नियमित व्यायाम
✔ सन्तुलित र पोषिलो आहार
✔ धूम्रपान र मदिरा त्याग
✔ नियमित स्वास्थ्य परीक्षण
✔ तनाव व्यवस्थापन

यी साधारण बानीहरूले धेरै हदसम्म नसर्ने रोगलाई रोक्न सकिन्छ।

सरकारका लागि पनि स्पष्ट सन्देश छ—उपचारभन्दा रोकथाममा लगानी बढाउनुपर्ने। जनचेतना कार्यक्रम, विद्यालय तहदेखि स्वास्थ्य शिक्षा, स्वस्थ खानपान प्रवर्द्धन र प्रदूषण नियन्त्रणमा कडा नीति आवश्यक छ।

निष्कर्ष

नेपाल अहिले नसर्ने रोगको संक्रमणकालीन अवस्थामा छ। यदि समयमै सचेतना, नीति र व्यवहार परिवर्तन गर्न सकिएन भने भविष्यमा यो समस्या अझ भयावह बन्ने निश्चित छ।

हस्तिमाया र रामबहादुरजस्ता हजारौँ नेपालीहरूको कथा हामीलाई एउटा सन्देश दिन्छ—
स्वास्थ्य जोगाउनु उपचारभन्दा सस्तो, सजिलो र सुरक्षित हुन्छ।