तिहार : उमङ्ग, उल्लास र भाइबहिनीको सामीप्यता

– लक्ष्मण राेकाया  

तिहारको इतिहास अत्यन्त पुरानो छ। वैदिक कालदेखि नै यस पर्वको जड यमराज र यमी (बहिनी) को कथासँग गाँसिएको पाइन्छ कथा अनुसार, मृत्युका देवता यमराजले धेरै वर्षपछि आफ्नी बहिनी यमीलाई भेट्न गए। बहिनीले उनलाई स्नेहपूर्वक टीका लगाइन्, माला र मिठाई अर्पण गरिन् र लामो आयुका लागि शुभकामना दिइन्। त्यसपछि यमराजले घोषणा गरेकाे पाइन्छ ।  “आजको दिन जो कोही बहिनीबाट टीका लगाउँछ, उसको जीवनमा समृद्धि र सुरक्षाको वरदान हुनेछ।” त्यही दिनदेखि यो भाइ–बहिनीको प्रेम र रक्षाको पर्वको रूपमा मनाउन थालियो।

त्यसरी हेर्दा, तिहार केवल धार्मिक चाड होइन, यो संस्कृतिक कथा र आत्मीयताको इतिहास हो।
यसले भाइबहिनीको नातालाई दैवी स्तरमा पुर्‍याउँछ  जहाँ “रगतको सम्बन्ध” मात्रै होइन, हृदयको माया पनि समावेश हुन्छ।

 नेपाली समाजमा तिहार केवल उज्यालोको पर्व होइन, यो भावनाको उत्सव हो। दीपावलीले अँध्यारो भगाउँछ, तर तिहारले मनको अँध्यारो भगाउँछ एक्लोपना, दूरी, र चिसोपनाको अँध्यारो।
यो पर्वले हाम्रा हृदयहरूमा माया, क्षमा र सम्झनाको उज्यालो बाल्छ। विशेषगरी भाइबहिनीबीचको आत्मीय सम्बन्ध तिहारको केन्द्रमा बस्छ जसले नेपाली संस्कृति र परिवारिक ममताको गहिराइ देखाउँछ।

परम्परा र भावना सँगै बग्ने चाड

तिहार सुरु भएसँगै घर आँगन सफा हुन्छ, फूलमालाले ढोका सजाइन्छ र प्रत्येक झ्यालमा दीप बालिन्छ। तर ती दीयाहरूले केवल घर मात्र उज्यालो बनाउँदैनन्  उनीहरूले सम्बन्धहरू पनि पुनः उज्यालो बनाउँछन्। व्यस्तताले टाढिएका परिवारहरू फेरि एक ठाउँमा जोडिन्छन्।
दाजुभाइ र दिदीबहिनीको भेटमा रमाइलो मात्र होइन, एउटा आत्मिक पुनर्मिलन पनि हुन्छ।

भाइटीकाको दिन विशेषगरी नेपाली भावनाको गहिरो प्रतिनिधित्व गर्छ। बहिनीले भाइको निधारमा टीका लगाउँछे, फूलमाला अर्पण गर्छे, अनि आशीर्वादका शब्दहरू उच्चारण गर्छे ।
“मेरो भाइ दीर्घायु होस्, सधैं सुरक्षित रहोस्।” त्यो शब्दमा केवल संस्कार छैन, त्यहाँ ममताको महासागर मिसिएको हुन्छ।
भाइ पनि मौन रहँदै त्यस ममताको ऋणी हुन्छ। टीका लगाउँदा केही बोल्दैन, तर उसको मनभित्र एक प्रतिज्ञा गुञ्जिन्छ “मेरो बहिनी सधैं हाँसोस्, म सधैं तिम्रो साथमा छु।”  यही मौनता र ममताको संयोजन तिहारको सौन्दर्य हो।

परिवार, सम्झना र मनको उज्यालो

तिहारले केवल भाइबहिनीलाई मात्र होइन, पुरै परिवारलाई जोड्ने शक्ति दिन्छ। आमा–बुबाका अनुहारमा सन्तानको आगमनले चमक ल्याउँछ, पुराना सम्झनाहरू ताजा हुन्छन्। बाल्यकालमा खेलिएको भैलो, गाउँघरतिर गुञ्जिएको देउसीको ताल, र मःखाँ खाँदै सँगै हाँसेका पलहरू स्मृतिमा फर्किन्छन्। आजको आधुनिक जीवनमा जहाँ मानिसहरू आफ्नो काम, देश र जिम्मेवारीका कारण टाढा छन्, तिहारले ती दूरीहरू मेट्ने प्रयास गर्छ। फोन, भिडियो कल वा साधारण सन्देशमै सही भाइबहिनीबीचको शुभकामना आदानप्रदानले हजारौं किलोमिटरको दूरीलाई पनि हृदयको नजिक ल्याइदिन्छ। किनकि तिहारको टीका केवल निधारमा होइन, मनमा पनि लगाइन्छ।

तिहारको मूल शिक्षा : माया बाँड्दा बढ्छ

तिहार केवल घरभित्रको उत्सव होइन, यो सम्पूर्ण समाजलाई एकता र प्रेमको पाठ सिकाउने पर्व हो। भैलो र देउसीको परम्पराले गाउँगाउँमा हाँसो, सहयोग र सह–अस्तित्वको भावना फैलाउँछ। धनी–गरिब, जात–धर्म, सहर–गाउँको भिन्नताभन्दा माथि उठेर सबै एउटै तालमा रमाउँछन्। यसरी तिहारले देखाउँछ  उज्यालो बाँड्दा कम हुँदैन, माया बाँड्दा अझ बढ्छ।

तर दुःखको कुरा के छ भने, अहिलेका वर्षहरूमा तिहार पनि व्यावसायिकता र दिखावाको चमकमा हराउँदै गएको छ।
दीप बाल्ने परम्परा अझै बाँकी छ, तर मनको उज्यालो कतै फिका भएको महसुस हुन्छ।
सामाजिक सञ्जालका फोटो, उपहारका प्रतिस्पर्धा र महँगो खर्चले तिहारको भावनात्मक गहिराइलाई केही हदसम्म ओझेलमा पारेको छ।
यस्तोमा हामीले सम्झनैपर्छ—
तिहारको मूल्य दियोको उज्यालोमा होइन, मनको उज्यालोमा निहित छ।

दूरका भाइबहिनी र स्मृतिको तिहार

देश विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि तिहार सम्झनाको चाड बनिसकेको छ। बहिनीहरूले परदेशी भाइलाई सम्झँदै टीका पठाउँछन्, भाइहरूले टाढा बहिनीका लागि सन्देश पठाउँछन्। दियो बाल्दा आँखा रसाउँछन्— किनभने त्यो उज्यालोले नजिक ल्याउँछ सम्झनालाई, अनि तातो बनाउँछ सम्बन्धलाई। यो अनुभूति नै तिहारको सबभन्दा मार्मिक पक्ष हो । दूरीले सम्बन्धलाई कमजोर पार्दैन, बरु अझ गहिरो बनाउँछ।

त्यसैगरी, जसका प्रियजन अब साथमा छैनन्, ती परिवारका लागि तिहार आँसु र सम्झनाको मिलन बन्छ। दीप बाल्दा, त्यो उज्यालोले केवल अँध्यारो भगाउँदैन अनुपस्थित अनुहारहरूको झल्को पनि ल्याउँछ। त्यो क्षणमा तिहार एक स्मृति बन्छ ।
मायाले नछोइदिने कुनै दूरी हुँदैन, उज्यालोले नफैलाउने कुनै अँध्यारो हुँदैन।

 माया, क्षमा र एकताको दीप बालौँ

तिहारले हामीलाई एउटा सरल तर गहिरो शिक्षा दिन्छ । जीवनको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति सम्बन्ध हुन्। भाइबहिनीबीचको माया, परिवारको सामीप्यता र समाजको एकता नै हाम्रो अस्तित्वको आधार हो। दीपावलीले घर उज्यालो बनाउँछ, तर माया र क्षमाको उज्यालोले मात्र हृदय उज्यालो हुन्छ।

त्यसैले, यस तिहारमा हामी सबैले केवल दियो मात्र होइन, माया र आत्मीयताको दीप पनि बालौँ। पारिवारिक बन्धनलाई न्यानो बनाऔँ, दूरीलाई हृदयले मेटाऔँ, र भाइबहिनीको सम्बन्धलाई अनन्त उज्यालोको प्रतीक बनाऔँ।

शुभकामना होस् 
यो तिहारले हरेक घर, हरेक हृदय, र हरेक सम्बन्धमा उज्यालो फैलाओस्।