मूल्य बढ्नुअघि अस्वाभाविक तेल बिक्री, अनियमितताको आशंका

काठमाडौं, वैशाख १२ गते । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यवृद्धिको दबाब देखाउँदै सरकारले नेपाल आयल निगम को घाटा कम गर्न विभिन्न नीतिगत उपायहरू अपनाइरहेको छ। तर, यिनै प्रयासबीच निगमभित्रै मूल्य समायोजनअघि ठूलो परिमाणमा इन्धन बिक्री गरिएको तथ्य सार्वजनिक भएपछि व्यवस्थापनमाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ।

अमेरिका–इजरायल–इरानबीचको तनावका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य बढेको भन्दै निगमले १ चैतयता पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य ६ पटकसम्म बढाइसकेको छ। तर, मूल्य बढ्नु अघि नै बजारको वास्तविक मागभन्दा बढी इन्धन बिक्री गरिएको देखिएको छ, जसले निगमको आर्थिक अवस्थामा थप भार थपेको छ।

मूल्यवृद्धिअघि अस्वाभाविक बिक्री

१ चैतको मूल्य समायोजनअघि दुई दिनमै झण्डै ८८ लाख लिटरभन्दा बढी इन्धन अतिरिक्त बिक्री भएको तथ्यांकले देखाउँछ। २९ फागुन र १ चैतमा पेट्रोल र डिजेलको बिक्री औसत खपतभन्दा निकै माथि पुगेको थियो। सामान्यतया शुक्रबार र आइतबार बढी बिक्री हुने भए पनि यसपटकको परिमाण अस्वाभाविक रूपमा उच्च देखिएको छ।

निगमकै आन्तरिक स्रोतका अनुसार, मूल्य बढ्ने पूर्वानुमानका आधारमा पेट्रोलपम्प सञ्चालकहरूले आवश्यकता भन्दा बढी इन्धन उठाएका थिए। यसले मूल्य बढेपछि अतिरिक्त नाफा लिन सहज बनाएको देखिन्छ।

व्यवस्थापनको दाबी र तथ्यांकबीच अन्तर

निगमका कार्यकारी निर्देशक चण्डिकाप्रसाद भट्ट ले भने मूल्यवृद्धिअघि अतिरिक्त बिक्री नभएको दाबी गरेका छन्। उनका अनुसार घाटा बढ्दै गएकाले बिक्रीमा कडाइ गरिएको छ।

यस्तै, प्रवक्ता मनोज ठाकुर ले पनि व्यवसायीको माग नै बजारको माग भएको भन्दै आपूर्ति गर्नुपर्ने दायित्व रहेको बताएका छन्। तर, सार्वजनिक तथ्यांकले भने बिदाको कारण मात्र नभई योजनाबद्ध रूपमा बिक्री बढाइएको संकेत गर्छ।

१७ चैतमा पनि दोहोरियो प्रवृत्ति

१७ चैतमा मूल्य बढ्ने अपेक्षासहित तीन दिनमा झण्डै ९० लाख लिटर बढी इन्धन बिक्री गरिएको थियो। तर, अन्तिम समयमा डिजेल–पेट्रोलको मूल्य नबढाई हवाई इन्धन मात्र समायोजन गरिएपछि अतिरिक्त इन्धन उठाएका व्यवसायी निराश बनेका थिए।

त्यसको भोलिपल्ट भने बिक्री एकाएक घटेर आधामा सीमित भएको थियो, जसले पम्पहरूमा मौज्दात अत्यधिक रहेको पुष्टि गर्छ।

२ वैशाखअघि पनि उस्तै खेल

२ वैशाखमा मूल्य समायोजन हुने अनुमान गर्दै ३० चैतमै पेट्रोलको बिक्री झण्डै दोब्बर पुगेको देखिन्छ। निगमले यसलाई सार्वजनिक बिदाको प्रभाव भने पनि त्यसपछिका दिनको तथ्यांकले उक्त दाबीलाई कमजोर बनाउँछ।

तुलनात्मक रूपमा हेर्दा, बिदापछि खुलेको अर्को दिनको बिक्री सामान्य रहे पनि मूल्यवृद्धिअघि भने उल्लेख्य वृद्धि देखिन्छ। यसले मूल्यको पूर्वसूचनामा आधारित ‘स्टकिङ’ भएको आशंका बलियो बनाएको छ।

घाटा १४ अर्ब नाघ्यो

निगमको पछिल्लो विवरणअनुसार दैनिक औसत खपत पेट्रोल २२ लाख लिटर र डिजेल ५५ लाख लिटर छ। १५ फागुनसम्म करिब ५० करोड नाफामा रहेको निगम अहिले करिब १४ अर्ब रुपैयाँ घाटामा पुगेको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार, अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यवृद्धि मात्र नभई आन्तरिक व्यवस्थापन कमजोरी र वितरण प्रणालीको अपारदर्शिताले पनि घाटा बढाउन भूमिका खेलेको छ।

मूल्य समायोजनअघि अस्वाभाविक रूपमा इन्धन बिक्री हुनु केवल संयोग मात्र नभई व्यवस्थापन र व्यवसायीबीचको समन्वयको परिणाम हुन सक्ने संकेतहरू देखिएका छन्। यदि यस्तो प्रवृत्ति नियन्त्रणमा नआएमा नेपाल आयल निगम को आर्थिक अवस्था अझ जटिल बन्ने देखिन्छ।

सरकार र सम्बन्धित निकायले यस्ता गतिविधिमाथि छानबिन गरी पारदर्शिता कायम गर्नु अपरिहार्य देखिएको छ।