0
Shares
काठमाडौं असाेज २४ गते । यस वर्षका नोबेल पुरस्कार विजेताहरूको घोषणासँगै अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा विज्ञान, साहित्य, मानव अधिकार र शान्तिका क्षेत्रमा भएका उपलब्धिबारे चर्चा सुरु भएको छ। विभिन्न विधामा प्रदान गरिने यी पुरस्कारले मानव जीवन र समाजको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउने व्यक्ति तथा संस्थाको कामलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिने गरेका छन्।
नोबेल पुरस्कार स्विडेनका वैज्ञानिक तथा आविष्कारक अल्फ्रेड नोबेलको इच्छाअनुसार स्थापना गरिएको हो। डाइनामाइटका आविष्कारक नोबेलले आफ्नो सम्पत्तिबाट मानवजातिका लागि महत्त्वपूर्ण योगदान गर्ने व्यक्तिलाई सम्मानित गर्ने व्यवस्था गरेका थिए। सन् १९०१ देखि प्रदान गर्न थालिएको यो पुरस्कार अहिले चिकित्सा, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, साहित्य र शान्तिसहित अर्थशास्त्रको क्षेत्रमा पनि दिइँदै आएको छ।
यस वर्षको शान्ति पुरस्कार दक्षिण अफ्रिकी न्यायविद् नाभनेथम ‘नवी’ पिल्लेलाई प्रदान गर्ने घोषणा गरिएको सामग्रीमा उल्लेख छ। मानव अधिकारको संरक्षण, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको प्रवर्द्धन र युद्ध अपराधमा संलग्न व्यक्तिलाई कानुनी दायरामा ल्याउने प्रयासमा उनले पुर्याएको योगदानलाई सम्मानको आधार बनाइएको छ।
पिल्लेले दक्षिण अफ्रिकामा रंगभेदविरुद्धको संघर्षका क्रममा कानुन व्यवसायीका रूपमा काम गरेकी थिइन्। उनी दक्षिण अफ्रिकाको उच्च अदालतमा न्यायाधीश बन्ने पहिलो अश्वेत महिला भएको विवरण पनि सामग्रीमा उल्लेख छ।
उनले रुवान्डाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी न्यायाधिकरण, अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालत र संयुक्त राष्ट्रसंघको मानव अधिकारसम्बन्धी उच्च आयुक्तका रूपमा जिम्मेवारी निर्वाह गरेकी थिइन्। विशेषगरी द्वन्द्वका क्रममा भएका यौन हिंसालाई अन्तर्राष्ट्रिय अपराधका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयासमा उनको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहेको जनाइएको छ।
चिकित्साशास्त्रतर्फ कार्ल डाइसेरोथ, पिटर हेगेमान र जर्ज नागेललाई संयुक्त रूपमा पुरस्कार प्रदान गरिएको सामग्रीमा उल्लेख छ। उनीहरूको अनुसन्धान प्रकाशको सहायताले मस्तिष्कका स्नायु कोषिकाको गतिविधि नियन्त्रण तथा अध्ययन गर्न सकिने ‘अप्टोजेनेटिक्स’ प्रविधिको विकाससँग सम्बन्धित छ।
यस प्रविधिले मस्तिष्कका विभिन्न कोषिकाले गर्ने काम छुट्याउन र तिनको गतिविधि बुझ्न वैज्ञानिकहरूलाई सहयोग पुर्याउँछ। मानसिक रोगको अनुसन्धान, स्नायु प्रणालीको कार्यप्रणाली बुझ्ने तथा दृष्टिसम्बन्धी समस्याको उपचारका सम्भावना अध्ययन गर्न पनि यो प्रविधि उपयोगी हुन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
भौतिकशास्त्रतर्फ फ्रान्सिस हल्जेनको योगदानलाई सम्मान गरिएको सामग्रीमा उल्लेख छ। उनी अन्टार्कटिकामा सञ्चालित आइसक्युब न्युट्रिनो अवलोकन केन्द्रसँग सम्बन्धित अनुसन्धानमा संलग्न वैज्ञानिक हुन्।
न्युट्रिनो अत्यन्त कम अन्तरक्रिया गर्ने सूक्ष्म कण हुन्। तिनको अध्ययनबाट ब्रह्माण्डमा हुने उच्च ऊर्जाका घटनाबारे जानकारी हासिल गर्न सकिन्छ। आइसक्युब केन्द्रले यस्ता कणको अध्ययन गर्दै ब्रह्माण्डको प्रकृति बुझ्न वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई सहयोग पुर्याउँदै आएको छ।
रसायनशास्त्रतर्फ हेन्री बी कागान र केन्सो सोआईको अनुसन्धानलाई पुरस्कारसँग जोडिएको सामग्रीमा उल्लेख गरिएको छ। उनीहरूको काम रासायनिक प्रतिक्रियालाई नियन्त्रण गरी अणुका सम्भावित दुई स्वरूपमध्ये एउटा स्वरूप बढी मात्रामा उत्पादन गर्न सकिने विधिसँग सम्बन्धित छ।
‘होमोकाइरालिटी’ भनिने रासायनिक अवधारणासँग सम्बन्धित यो अनुसन्धान औषधि निर्माणमा महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। एउटै रासायनिक संरचनाका फरक स्वरूपले शरीरमा फरक प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले यस्तो अनुसन्धान औषधि विकासका लागि उपयोगी मानिन्छ।
साहित्यतर्फ क्यानडाकी कवि तथा लेखिका एन कार्सनलाई सम्मान गर्ने घोषणा गरिएको सामग्रीमा उल्लेख छ। प्राचीन ग्रिक साहित्यको अध्ययन, अनुवाद र आधुनिक साहित्यिक शैलीमा नवीन प्रयोगका लागि उनी परिचित छन्।
सन् १९५० मा टोरन्टोमा जन्मिएकी कार्सनले कविता, अनुवाद र साहित्यिक लेखनमार्फत आफ्नो पहिचान बनाएकी छन्। उनका कृतिमा प्राचीन साहित्यिक परम्परा र समकालीन अभिव्यक्तिलाई संयोजन गरिएको पाइन्छ। ‘ग्लास, आइरनी एन्ड गड’, ‘अटोबायोग्राफी अफ रेड’ र ‘नक्स’ उनका चर्चित कृतिमध्ये पर्छन्।
नोबेल पुरस्कार वैज्ञानिक अनुसन्धानदेखि साहित्य र विश्वशान्तिसम्मका क्षेत्रमा योगदान पुर्याउने व्यक्तिलाई प्रदान गरिने प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान हो। यसले नयाँ खोज, सिर्जनात्मक सोच, मानव अधिकारको संरक्षण र शान्तिका लागि भएका प्रयासलाई विश्वव्यापी रूपमा परिचित गराउन मद्दत गर्छ।
पुरस्कारसम्बन्धी विवरण सार्वजनिक भइरहँदा विभिन्न क्षेत्रमा भएका अनुसन्धान र योगदानले भविष्यमा मानव समाजमा पार्न सक्ने प्रभावबारे पनि चासो बढ्ने गरेको छ।
