१५औँ महाधिवेशनपछि कांग्रेसको बाटो

– लक्ष्मण राेकाया

नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन सुरु भएसँगै मुलुकको पुरानो लोकतान्त्रिक दलभित्र नेतृत्व परिवर्तनसँगै संगठन, राजनीतिक कार्यशैली र आगामी रणनीतिबारे बहस तीव्र भएको छ। काठमाडौंको खुलामञ्चमा आइतबारदेखि सुरु भएको महाधिवेशन कांग्रेसका लागि केवल नयाँ नेतृत्व चयन गर्ने नियमित राजनीतिक प्रक्रिया मात्र होइन, लामो समयदेखि पार्टीभित्र देखिँदै आएको गुटगत राजनीति, नेतृत्वको पुस्तान्तरण, संगठनात्मक कमजोरी र जनतासँगको दूरीलाई पुनर्विचार गर्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा हेरिएको छ। कांग्रेसले आधिकारिक रूपमा आफ्नो नयाँ अभियानलाई ‘कांग्रेस २.०’ र ‘बदलियो कांग्रेस, बदल्छौ देश’ भन्ने नारासँग जोडेको छ।

यस महाधिवेशनको पृष्ठभूमि भने सामान्य छैन। कांग्रेसले यसअघि असोज १६ देखि १९ गतेसम्म महाधिवेशन गर्ने कार्यतालिका सार्वजनिक गरेको थियो। तर विभिन्न क्षेत्रमा भएको भारी वर्षा तथा कतिपय निर्वाचन क्षेत्रमा प्रतिनिधि चयनको प्रक्रिया प्रभावित भएपछि उद्घाटन कार्यक्रम असोज १८ गतेका लागि सारिएको हो। पार्टीको आधिकारिक सूचनाअनुसार उद्घाटन समारोह काठमाडौंको खुलामञ्चमा आयोजना गरिएको छ। पछिल्लो कार्यक्रमअनुसार बन्दसत्र र नेतृत्व चयनको प्रक्रिया त्यसपछि अघि बढ्नेछ।

१५औँ महाधिवेशनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण राजनीतिक सन्दर्भ भनेको गगनकुमार थापाको नेतृत्व हो। गत माघमा सम्पन्न विशेष महाधिवेशनबाट सभापति बनेका थापाको नेतृत्वमा कांग्रेसले अहिले नियमित महाधिवेशन गरिरहेको छ। यसले कांग्रेसको नेतृत्व संरचनामा पुस्तान्तरणको प्रक्रियालाई थप संस्थागत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। महाधिवेशनमा सात हजारभन्दा बढी प्रतिनिधिको सहभागिता रहेको र नयाँ नेतृत्व चयन हुने कांग्रेसले जनाएको छ।

तर कांग्रेसको वर्तमान अवस्था हेर्दा नेतृत्व परिवर्तन मात्रैले पार्टीभित्रका सबै समस्या समाधान हुने अवस्था छैन। पार्टी कानुनी रूपमा विभाजित नभए पनि आन्तरिक रूपमा दुई धारमा देखिएको अवस्था छ। सभापति गगन थापाको नेतृत्वमा एउटा महाधिवेशन अघि बढिरहेका बेला पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा पक्षले समानान्तर रूपमा छुट्टै महाधिवेशनको तयारी गरिरहेको छ। यसले कांग्रेसको पहिलो चुनौती नै संगठनात्मक एकता र आन्तरिक वैधानिकता बलियो बनाउनु भएको देखाउँछ।

गगन नेतृत्वको कांग्रेसका लागि अर्को ठूलो चुनौती पुस्तान्तरणलाई केवल अनुहार परिवर्तनमा सीमित हुन नदिनु हो। कांग्रेसमा लामो समयदेखि प्रभावशाली रहेका पुराना नेताहरू र नयाँ पुस्ताबीचको सम्बन्ध आगामी दिनमा पार्टीको राजनीतिक दिशाका लागि निर्णायक हुनेछ। नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा ल्याउने विषयसँगै पुरानो पुस्ताको अनुभवलाई कसरी संस्थागत गर्ने भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। पुस्तान्तरण सफल हुनका लागि उमेर वा पदको परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन; निर्णय गर्ने शैली, संगठन सञ्चालनको संस्कृति र राजनीतिक प्राथमिकतामै परिवर्तन आवश्यक हुन्छ।

कांग्रेसको अर्को चुनौती जनतासँग पुनः बलियो सम्बन्ध स्थापित गर्नु हो। लामो राजनीतिक इतिहास र लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो पूँजी उसको इतिहास हो। तर यही इतिहास वर्तमान राजनीतिक प्रतिस्पर्धामा पर्याप्त नहुन सक्छ। अहिलेको मतदाता, विशेषगरी युवा पुस्ताले राजनीतिक दलसँग विगतको योगदानभन्दा भविष्यको स्पष्ट योजना, रोजगारी, सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सार्वजनिक सेवा र जवाफदेहिताको प्रश्नमा ठोस उत्तर खोजिरहेको छ। त्यसैले कांग्रेसले इतिहासको सम्मान गर्दै वर्तमान पुस्ताका अपेक्षालाई सम्बोधन गर्ने राजनीतिक कार्यक्रम निर्माण गर्नुपर्ने देखिन्छ।

यस सन्दर्भमा महाधिवेशनमा प्रस्तुत हुने राजनीतिक प्रतिवेदन र संगठनात्मक प्रस्तावहरू महत्वपूर्ण हुनेछन्। कांग्रेसले पार्टीलाई परम्परागत शैलीबाट बाहिर निकाल्दै संगठनलाई थप व्यवस्थित, प्रविधिमैत्री र परिणाममुखी बनाउने प्रयास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। प्रतिनिधि छनोटदेखि उम्मेदवार चयन, पार्टीभित्रको निर्णय प्रक्रिया र सरकार तथा संसद्मा पार्टीको भूमिकासम्म पारदर्शिता र जवाफदेहिता कायम गर्न सके मात्र ‘कांग्रेस २.०’ भन्ने अवधारणाले वास्तविक अर्थ पाउनेछ।

कांग्रेसका लागि आगामी राजनीतिक बाटोको अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न चुनावी रणनीति हो। विगतमा विभिन्न दलसँग चुनावी गठबन्धन गर्दै आएको कांग्रेसले अब आफ्नै संगठन, आफ्नै चुनाव चिह्न र आफ्नै राजनीतिक एजेन्डाको आधारमा जनतामाझ जाने रणनीति लिनुपर्ने बहस उठेको छ। गठबन्धनले तत्कालीन निर्वाचन परिणाममा फाइदा पुर्‍याउन सक्छ, तर यसले पार्टीको दीर्घकालीन संगठन निर्माण र राजनीतिक पहिचान कमजोर बनाउने जोखिम पनि हुन्छ। त्यसैले कांग्रेसले आगामी निर्वाचनलाई केन्द्रमा राखेर स्पष्ट नीति, उम्मेदवार छनोटको मापदण्ड र जनतासँगको सम्बन्धबारे अहिले नै ठोस निर्णय गर्नुपर्ने देखिन्छ।

यससँगै कांग्रेसले आफूलाई प्रभावकारी प्रतिपक्षका रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने चुनौती पनि छ। संसद्मा सरकारका कामको तथ्यमा आधारित निगरानी, भ्रष्टाचार र अनियमिततामाथि प्रश्न, जनजीविकाका विषयमा निरन्तर आवाज तथा वैकल्पिक नीति प्रस्तुत गर्न सके कांग्रेसले आफ्नो राजनीतिक भूमिका पुनः बलियो बनाउन सक्छ। प्रतिपक्ष केवल सरकारको विरोध गर्ने भूमिकामा सीमित नभई आफू सरकारमा पुगेमा के गर्ने भन्ने स्पष्ट विकल्प प्रस्तुत गर्ने अवस्थामा पुग्नुपर्ने देखिन्छ।

अर्कोतर्फ, पछिल्लो समय युवापुस्ताले उठाएका राजनीतिक र सामाजिक प्रश्नलाई कांग्रेसले गम्भीरतापूर्वक सम्बोधन गर्नुपर्ने अवस्था छ। नयाँ पुस्तामा देखिएको राजनीतिक असन्तुष्टिलाई केवल सामाजिक सञ्जालको असन्तुष्टि वा क्षणिक राजनीतिक लहरका रूपमा बुझ्नु कांग्रेसका लागि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। राज्यप्रतिको अविश्वास, भ्रष्टाचारप्रतिको आक्रोश, रोजगारीको अभाव, अवसरमा असमानता र राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको वितृष्णाजस्ता विषयलाई सम्बोधन गर्ने क्षमता कांग्रेसले देखाउन सके मात्र उसले नयाँ पुस्तासँग सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्छ।

कांग्रेसको ऐतिहासिक विरासत पनि आगामी यात्रामा महत्वपूर्ण रहनेछ। राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादलाई आफ्नो राजनीतिक आधार मान्दै आएको कांग्रेसले बदलिँदो समयअनुसार यी अवधारणाको नयाँ व्याख्या गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। लोकतन्त्रलाई केवल निर्वाचनमा मतदान गर्ने प्रक्रियामा सीमित नराखी संस्थागत जवाफदेहिता, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, विधिको शासन र नागरिक अधिकारसँग जोड्नुपर्नेछ। त्यसैगरी समाजवादलाई पुरानो नाराका रूपमा होइन, रोजगारी सिर्जना, सामाजिक सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य र समान अवसरसँग जोडेर व्यावहारिक कार्यक्रमका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्नेछ।

१५औँ महाधिवेशनले कांग्रेसको संगठनात्मक संरचनामा पनि नयाँ अभ्यासको सुरुवात गर्न सक्ने सम्भावना छ। पार्टीभित्र नीति निर्माण, नेतृत्व विकास, निर्वाचन व्यवस्थापन र सरकारका कामको अध्ययन तथा निगरानीका लागि विशेषज्ञ संयन्त्र निर्माण गर्न सके कांग्रेसको राजनीतिक क्षमता बढ्न सक्छ। नेतृत्व विकासलाई केवल गुट वा व्यक्तिगत सम्बन्धका आधारमा नभई योग्यता, योगदान, क्षमता र कार्यसम्पादनसँग जोड्ने अभ्यास सुरु गर्न सके त्यसले पार्टीभित्रको पुरानो राजनीतिक संस्कृतिमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

अब कांग्रेसका अगाडि मूलतः तीनमध्ये एउटा बाटो रोज्ने परिस्थिति देखिन्छ। पहिलो, पुरानै शैलीमा नेतृत्व परिवर्तन गरेर संगठन र राजनीतिक संस्कृतिलाई यथावत् राख्ने बाटो। दोस्रो, नेतृत्वसँगै संगठन, नीति, कार्यशैली र राजनीतिक संस्कृतिमा व्यापक रूपान्तरण गर्ने बाटो। तेस्रो, पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको ऊर्जा तथा राजनीतिक दृष्टिकोणलाई संयोजन गर्दै क्रमिक सुधारको बाटो। कांग्रेसको दीर्घकालीन भविष्यका लागि तेस्रो बाटो व्यावहारिक देखिए पनि त्यसको सफलताका लागि पार्टीभित्र वास्तविक शक्ति हस्तान्तरण र संस्थागत सुधार आवश्यक हुनेछ।

त्यसैले १५औँ महाधिवेशनपछि कांग्रेसका लागि मुख्य प्रश्न अब ‘सभापति को भयो?’ भन्ने मात्र रहने छैन। वास्तविक प्रश्न ‘गगन थापाको नेतृत्वमा कांग्रेस कस्तो बन्छ?’ भन्ने हुनेछ। नेतृत्व परिवर्तनपछि पनि पुरानै गुटगत संरचना, भागबन्डा, पहुँच र निर्णय संस्कृतिले निरन्तरता पायो भने महाधिवेशनले केवल पार्टीको अनुहार परिवर्तन गरेको मानिनेछ। तर नेतृत्व परिवर्तनसँगै संगठन सञ्चालनको शैली, राजनीतिक एजेन्डा, उम्मेदवार छनोट, जनतासँगको सम्बन्ध र सार्वजनिक जवाफदेहितामा सुधार आयो भने कांग्रेसले आफ्नो इतिहासलाई नयाँ राजनीतिक ऊर्जासँग जोड्न सक्नेछ।

कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन यस अर्थमा पार्टीको नियमित अधिवेशनभन्दा ठूलो राजनीतिक परीक्षा हो। एकातिर दशकौँ लामो लोकतान्त्रिक विरासत छ, अर्कोतिर बदलिँदो समाज र नयाँ पुस्ताको तीव्र अपेक्षा छ। यी दुईबीच सन्तुलन कायम गर्दै कांग्रेसले आफूलाई पुनः जनताको भरोसाको राजनीतिक शक्तिका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुरा अब महाधिवेशनपछि देखिने व्यवहारले निर्धारण गर्नेछ। ‘कांग्रेस २.०’ केवल नारामा सीमित हुन्छ वा संगठन र राजनीतिक संस्कृतिमै देखिने परिवर्तन बन्छ आगामी दिनको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही हो।

 (लेखक नेपाल साइड डट कमका सम्पादक  हुनुहुन्छ )