माओ त्सेतुङ, चिनियाँ क्रान्ति र नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा परेको प्रभाव

– लक्ष्मण राेकाया

मार्क्स र एङ्गेल्सले औद्योगिक युरोपको समाजको विश्लेषण गरे भने लेनिनले त्यसलाई रुसी साम्राज्यको विशिष्ट परिस्थितिमा पुनर्व्याख्या गरे। त्यसैगरी माओ त्सेतुङले बीसौँ शताब्दीको चीनमा मुख्यतः कृषिमा आधारित, विदेशी हस्तक्षेप र लामो गृहयुद्धबाट प्रभावित समाजको सन्दर्भमा आफ्ना राजनीतिक र रणनीतिक अवधारणाहरू विकास गरे। त्यसैले माओ विचारलाई बुझ्दा यसलाई केवल मार्क्सवाद वा लेनिनवादको पुनरावृत्ति भनेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन; यसलाई चिनियाँ इतिहास, सामाजिक संरचना र राजनीतिक परिस्थितिसँग जोडेर अध्ययन गर्नुपर्छ। आज अधिकांश राजनीतिक इतिहासकारहरू पनि यही दृष्टिकोण अपनाउँछन् कि माओको वैचारिक विकास चीनको विशिष्ट ऐतिहासिक यथार्थसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित थियो।

उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यदेखि चीन गम्भीर राजनीतिक संकटमा थियो। छिङ (Qing) राजवंश कमजोर बन्दै गएको थियो, विदेशी शक्तिहरूले असमान सन्धिमार्फत प्रभाव बढाएका थिए, अफिम युद्ध, जापानी आक्रमण, आर्थिक अस्थिरता र स्थानीय सैन्य शासकहरूको प्रतिस्पर्धाले राज्य संरचना कमजोर बनाएको थियो। १९११ को क्रान्तिपछि राजतन्त्र समाप्त भए पनि राजनीतिक स्थायित्व कायम हुन सकेन। यही परिस्थितिमा चिनियाँ राष्ट्रवादी शक्ति (कुओमिन्ताङ) र चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीबीचको प्रतिस्पर्धा तीव्र हुँदै गयो। ग्रामीण गरिबी, भूमिको असमान वितरण र राज्यको कमजोर उपस्थितिले चीनको राजनीतिक संघर्षलाई युरोपभन्दा फरक बनायो। यही पृष्ठभूमिमा माओले किसानको भूमिका, ग्रामीण आधार क्षेत्र र लामो राजनीतिक संघर्षको रणनीतिलाई विशेष महत्त्व दिए।

माओको राजनीतिक जीवनमा “लङ मार्च” (Long March) एउटा निर्णायक ऐतिहासिक घटना मानिन्छ। १९३४–३५ मा हजारौँ किलोमिटर लामो कठिन यात्राले चिनियाँ कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई पुनर्गठित गर्न मद्दत गर्‍यो र माओको नेतृत्व स्थापित भयो। त्यसपछि जापानी आक्रमणविरुद्धको संयुक्त प्रतिरोध र गृहयुद्धको अन्त्यसँगै १९४९ मा जनवादी गणतन्त्र चीनको स्थापना भयो। यो घटना बीसौँ शताब्दीको सबैभन्दा प्रभावशाली राजनीतिक परिवर्तनमध्ये एक मानिन्छ। त्यसपछि चीनले भूमि सुधार, प्रशासनिक पुनर्संरचना, स्वास्थ्य, शिक्षा र औद्योगिकीकरणका क्षेत्रमा व्यापक कार्यक्रम सञ्चालन गर्‍यो। यद्यपि, यी कार्यक्रमहरूको परिणाम सबै क्षेत्रमा समान रहेनन्।

माओको शासनकालका केही नीति आज पनि इतिहासकारहरूबीच व्यापक बहसका विषय बनेका छन्। विशेष गरी “ग्रेट लिप फर्वार्ड” (Great Leap Forward) र “सांस्कृतिक क्रान्ति” (Cultural Revolution) सम्बन्धी मूल्याङ्कनमा मतभेद पाइन्छ। समर्थकहरूले ती अभियानलाई सामाजिक परिवर्तन र पुरानो शक्ति संरचना तोड्ने प्रयासका रूपमा हेर्छन् भने आलोचकहरूले योजनागत कमजोरी, प्रशासनिक त्रुटि, व्यापक आर्थिक अव्यवस्था, हिंसा र ठूलो मानवीय क्षतिको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। यस विषयमा प्रकाशित अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानहरूले पनि उपलब्धि र गम्भीर असफलता दुवै पक्षलाई अध्ययन गरेका छन्। त्यसैले माओकालीन चीनको मूल्याङ्कन गर्दा कुनै एकपक्षीय निष्कर्षभन्दा सन्तुलित ऐतिहासिक अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

माओ विचारको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष राष्ट्रिय परिस्थितिअनुसार रणनीति निर्माण गर्नुपर्ने धारणा थियो। चीनको समाज मुख्यतः कृषिमा आधारित भएकाले उनले किसानलाई परिवर्तनको प्रमुख सामाजिक शक्ति माने। यो दृष्टिकोण औद्योगिक श्रमिकलाई केन्द्रमा राख्ने प्रारम्भिक युरोपेली मार्क्सवादी व्याख्याभन्दा केही फरक थियो। यही कारणले एशिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका धेरै कृषिप्रधान देशका राजनीतिक आन्दोलनहरू माओका अनुभवबाट प्रभावित भए। तर ती आन्दोलनहरूले पनि स्थानीय इतिहास, संस्कृति र राजनीतिक संरचनाअनुसार फरक–फरक रणनीति अपनाए।

नेपालमा माओ विचारको प्रभाव विशेष गरी १९६० को दशकपछि स्पष्ट रूपमा देखिन थाल्यो। चीनमा भएको क्रान्ति र त्यसपछि विकसित राजनीतिक घटनाक्रमले नेपालका केही युवा कम्युनिष्ट कार्यकर्तालाई आकर्षित गर्‍यो। झापा आन्दोलनमा देखिएको नक्सलबाडी आन्दोलनको प्रभाव, ग्रामीण क्षेत्रमा राजनीतिक संगठन निर्माण गर्ने प्रयास र पछि विकसित माओवादी आन्दोलनले चिनियाँ अनुभवबाट प्रेरणा लिएको उल्लेख विभिन्न अनुसन्धानमा पाइन्छ। तर नेपाल र चीनका ऐतिहासिक परिस्थिति समान थिएनन्। चीन विशाल जनसंख्या भएको, लामो गृहयुद्ध भोगेको देश थियो भने नेपाल सानो, बहुजातीय, बहुभाषिक, पहाडी–तराई–हिमाली भौगोलिक विविधता भएको समाज थियो। त्यसैले चिनियाँ अनुभवलाई नेपालको सन्दर्भमा प्रत्यक्ष रूपमा लागू गर्न सकिने वा नसकिने भन्ने विषय नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्र पनि लामो समयसम्म बहसको विषय रह्यो।

२०५२  देखि २०६२ सम्म चलेको नेपाली सशस्त्र द्वन्द्वको अध्ययन गर्दा पनि यही प्रश्न उठ्छ अन्तर्राष्ट्रिय वैचारिक प्रभाव र नेपालको आफ्नै राजनीतिक यथार्थबीचको सम्बन्ध कस्तो थियो? अधिकांश अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष के छ भने नेपाली द्वन्द्वलाई केवल बाह्य विचारधाराको प्रतिलिपि भनेर बुझ्न सकिँदैन। त्यसमा नेपालको सामाजिक बहिष्करण, राज्यको कमजोर पहुँच, भूमि, प्रतिनिधित्व, शासन प्रणाली, राजनीतिक असन्तोष र तत्कालीन परिस्थितिको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो। त्यसैले नेपाली माओवादी आन्दोलनको अध्ययन गर्दा वैचारिक प्रेरणा र राष्ट्रिय यथार्थ दुवैलाई सँगै विश्लेषण गर्नुपर्छ।

चीन स्वयं पनि माओपछिको चरणमा उल्लेखनीय परिवर्तनबाट गुज्रियो। १९७८ पछि देङ सियाओपिङको नेतृत्वमा आर्थिक सुधार, बजारमुखी नीति र विश्व अर्थतन्त्रसँगको एकीकरणको प्रक्रिया सुरु भयो। यसले देखायो कि एउटै देशभित्र पनि समयअनुसार नीति परिवर्तन हुन सक्छ। आजको चीनलाई अध्ययन गर्दा माओकालीन राजनीतिक इतिहास र पछिल्ला आर्थिक सुधारलाई छुट्टाछुट्टै ऐतिहासिक चरणका रूपमा हेर्ने अभ्यास बढ्दो छ। यही अनुभवले एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ दिन्छ कुनै पनि विचारधारा व्यवहारमा लागू हुँदा राष्ट्रिय परिस्थिति, संस्थागत क्षमता, प्रविधि, अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण र समयअनुसार परिवर्तनको आवश्यकता पर्न सक्छ।

२१औँ शताब्दीको दृष्टिकोणबाट हेर्दा माओ विचारको अध्ययनको उद्देश्य अतीतलाई पुनरुत्पादन गर्नु होइन, बरु एउटा ऐतिहासिक अनुभवलाई बुझ्नु हो। चिनियाँ क्रान्तिले राष्ट्रिय एकीकरण, राज्य निर्माण र सामाजिक रूपान्तरणका क्षेत्रमा के उपलब्धि हासिल गर्‍यो, र कुन नीतिहरूले गम्भीर समस्या उत्पन्न गरे भन्ने दुवै पक्षबाट सिक्न सकिन्छ। इतिहासको गहिरो अध्ययनको अर्थ कुनै अनुभवलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार वा अस्वीकार गर्नु होइन; त्यसका सफल र असफल दुवै आयामलाई प्रमाणका आधारमा बुझ्नु हो।

नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा पनि यही दृष्टिकोण आवश्यक देखिन्छ। इतिहासलाई न त केवल गौरवगाथा बनाइनु उपयुक्त हुन्छ, न त केवल असफलताको कथामा सीमित गरिनु। अनुसन्धानात्मक अध्ययनले उपलब्धि, कमजोरी, वैचारिक बहस, सामाजिक प्रभाव र लोकतान्त्रिक अनुभवलाई सन्तुलित रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।