0
Shares
– लक्ष्मण राेकाया
श्रम दिवस, जसलाई अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर दिवस (International Labour Day) भनेर पनि चिनिन्छ, संसारभरका श्रमिकहरूलाई सम्मान गर्ने दिन हो। प्रत्येक वर्ष मे १ तारिखमा मनाइने यो दिवसले विश्वका करोडौं श्रमिकहरूको संघर्ष, योगदान र बलिदानलाई सम्झन्छ। यस दिनको मूल सन्देश हो — “श्रमको सम्मान गरौं, श्रमिकको हक सुरक्षित गरौं।”
श्रम दिवस सामाजिक न्याय, समानता, श्रम अधिकार, श्रमिक सुरक्षाको सुनिश्चितता र मानव गरिमाको पक्षमा उठाइएको आवाज हो। आजको समाज, विकास, संरचना र सेवामा श्रमिकहरूको योगदान अनगिन्ती छ — तर त्यसको मूल्यांकन गर्न, उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्न र सम्मान प्रकट गर्न यो दिवस महत्वपूर्ण मानिन्छ।
श्रम दिवसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि सन् १८८६ मा अमेरिकाको शिकागो शहरमा भएको एक प्रसिद्ध श्रमिक आन्दोलनसँग सम्बन्धित छ। त्यतिबेला औद्योगिक क्रान्तिको चरम समय थियो, जहाँ श्रमिकहरू दिनको १२ देखि १६ घण्टासम्म अत्यन्त न्यून पारिश्रमिकमा काम गर्न बाध्य थिए। जीवनदायिनी श्रम गरे पनि उनीहरूलाई न त समयको सम्मान थियो, न त सुरक्षाको प्रत्याभूति।
शिकागोका श्रमिकहरूले ८ घण्टा काम, ८ घण्टा विश्राम, र ८ घण्टा व्यक्तिगत जीवनको माग गर्दै आन्दोलन सुरु गरे। सन् १८८६ मे १ मा लाखौं श्रमिकहरूले हड्ताल गरे, जसमा केही दिनपछि प्रहरीसँग झडप भयो र कैयौँ श्रमिकहरू घाइते र मृत भए। यो आन्दोलन “Haymarket Affair” वा “Haymarket Massacre” का नामले इतिहासमा दर्ज भयो। त्यसपछि सन् १८८९ मा पेरिसमा भएको अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी सम्मेलनले मे १ लाई अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गर्यो।
नेपालमा श्रमिक आन्दोलनको इतिहास पनि लामो छ। नेपालमा श्रमिकहरूको आवाज पहिलो पटक विशेष रूपमा वि.सं. २००७ सालपछि उठ्न थालेको पाइन्छ। त्यसयता मजदुर वर्गको हकहितको लागि विभिन्न संघसंस्थाहरू स्थापना भए। अहिले नेपालमा श्रम सम्बन्धी कानुन, ट्रेड युनियन अधिकार, न्यूनतम पारिश्रमिक, कामको समय सीमा, कार्यस्थलमा सुरक्षा जस्ता थुप्रै विधि र नियम छन्, जसले श्रमिकको जीवनलाई मर्यादित बनाउन सघाएको छ।
प्रत्येक वर्ष मे १ मा नेपालभर श्रमिक संगठनहरू, सरकार तथा नागरिक समाजले ¥याली, अन्तरक्रिया, गोष्ठी, कविता प्रतियोगिता, सांस्कृतिक कार्यक्रम आदिको आयोजना गर्छन्।
श्रमिकको अधिकारको संरक्षण: न्यूनतम पारिश्रमिक, कामको समय, सुरक्षा, सामाजिक सुरक्षा, बिमा आदि सुनिश्चित गर्नु।
श्रमको गरिमालाई सम्मान गर्नु: सबै किसिमको श्रम—शारीरिक, मानसिक, सीपमूलक, अप्रत्यक्ष—उत्सवको रुपमा स्वीकार्नु।
सामाजिक समानता र न्याय स्थापनामा योगदान: जात, लिङ्ग, वर्ग आदिका आधारमा हुने विभेद हटाउँदै श्रमिकहरूबीच समान व्यवहारको प्रवर्द्धन।
श्रमिक र नियोक्ताबीच सन्तुलन: काम गर्ने वातावरण, सरसफाइ, छुट्टी, पारिश्रमिक आदिमा उचित सहमति र समझदारी कायम गर्नु।
हालका दिनमा थुप्रै कानुनी सुधार भए पनि श्रमिकहरूको वास्तविक अवस्था अझै चुनौतीपूर्ण छ, विशेष गरी निम्न विषयहरूमा:
अनौपचारिक क्षेत्रको वर्चस्व: नेपालमा ठूलो श्रमशक्ति अनौपचारिक क्षेत्रमा कार्यरत छ, जहाँ उनीहरूको श्रमको कुनै सुरक्षा हुँदैन।
वैदेशिक रोजगारीमा शोषण: लाखौं नेपाली श्रमिकहरू खाडी मुलुक र मलेसियामा सीपहीन काममा छन्, जहाँ उनीहरू श्रम शोषण, बिमा विहीनता, दुर्घटनाको जोखिममा छन्।
महिला श्रमिकहरूको दोहोरो बोझ: घरभित्र र बाहिर दुवै ठाउँ काम गर्ने महिलाहरू अझ बढी श्रम गर्छन्, तर उनीहरूको श्रम मूल्यांकन गरिँदैन।
“श्रम नै विकासको मूल आधार हो।”
“सुखी श्रमिक, समुन्नत राष्ट्र।”
“श्रमलाई सम्मान, श्रमिकलाई अधिकार।”
“शोषणविहीन समाज निर्माण गर्न श्रमिकको आवाज सुन्न जरुरी छ।”
श्रम दिवस कुनै एक देश वा वर्गको चासो होइन, यो सम्पूर्ण मानव जातिको जीवन, विकास र सभ्यताको आधारशिला हो। श्रमिकहरूबिना समाजको अस्तित्व नै अधूरो हुन्छ।
हामी सबैले सोच्नुपर्छ—जुन सडकमा हामी हिँडिरहेका छौं, जुन भवनमा बसिरहेका छौं, जुन खाना खाइरहेका छौं—सबैमा श्रमिकहरूको पसिनाको गन्ध मिसिएको छ। त्यसैले, श्रमिकको सम्मान गर्नु भनेको मानवताको सम्मान गर्नु हो। उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्नु भनेको समुन्नत समाजको निर्माण गर्नु हो।
श्रम दिवस — श्रमिकहरूको संघर्ष, बलिदान र भविष्यप्रति समर्पित एउटा यथार्थ दिवस हो।
